Crna Gora treba da odluci da li ce svoj razvoj bazirati na odrzivom razvoju, na forsiranju ekologije, na forsiranju ekoloskog turizma i svih onih grana koje bi joj mogle donijeti uspjeh, ili ce da forsira neke, po mojoj procjeni jako promasene projekte

Piše: Intervju: dr Vladimir Pesic

Nas gost je profesor na Prirodno-matematickom fakultetu u Podgorici, Vladimir Pesic. Profesor Pesic predaje ekologiju, a u Crnoj Gori su ekoloske teme vrlo aktualne – potapanje dijela kanjona Tare zbog izgradnje hidroelektrane Buk-Bijela, deponija na Lovanji kod Tivta…

RSE: Potapanje dijela kanjona Tare zbog izgradnje hidroelektrane Buk-Bijela, vruca je tema ovih dana. Peticije, podijeljenost politicara i gradjana, protesti ekologa, odgadjanje usvajanja deklaracije u Parlamentu, a cini se ipak dosta nepoznanica u cijeloj prici. Kako Vi to komentarisete?

PESIC: Sve to sto ste nabrojali se desava i to je stvarno jedan problem koji je u Crnoj Gori jako aktuelan i mogu da kazem da je problem koji je jedinstven po tome sto je stvarno uzburkao javnost. To je po prvi put da se javnost u Crnoj Gori jako angazovala oko rjesavanja jednog ekoloskog problema. Ukljucile su se nevladine organizacije. Sama prica o Tari je na neki nacin pocela angazovanjem nevladinih organizacija, a kasnije su se ukljucili naucnici, odnosno ekolozi, dok se odredjen broj institucija ipak jos i dan danas samo onako letimicno ukljucuje. Medjutim, danas je to jedan problem koji je dobio i ne samo neku ekolosku konotaciju, vec i politicku. U Crnoj Gori su se vec jasno izdvojila dva lobija – energetski lobi i ekoloski lobi, svaki sa svojim argumentima. Ono sto je jako znacajno, obadva ta lobija su dobila u medijima, moram da priznam, adekvatan prostor za zastupanje svojih argumenata, tako da smo tokom proslih mjeseci mogli da cujemo argumente jedne i druge strane. Ja cu ipak kao ekolog, kao osoba koja je ukljucena u ekologiju, da pokusam da objasnim ekoloske argumente, odnosno argumente da se kanjon Tare odnosno dio kanjona Tare ne potopi. A na Prvom simpozijumu ekologa Crne Gore, koji je bio odrzan u Tivtu, od 14. do 18. oktobra, s ucescem od oko dvjesta pedeset ucesnika iz dvanaest evropskih zemalja i kompletna Srbija i Crna Gora. A na tom okruglom stolu nauka je bila jasna i decidna da kanjon odnosno dio kanjona apsolutno ne treba potapati, zbog same cinjenice da on predstavlja dio svjetske bastine, da je pod zastitom UNESCO-a i da Crna Gora ne treba sebi da dozvoli jedan takav luksuz da nesto sto predstavlja dio svjetske bastine potapa. Zato je bio naveden citav niz naucne argumentacije zbog cega bi doslo do narusavanja ekoloske ravnoteze. Sa svim tim su upoznate i odredjene institucije, posebno Ministarstvo zastite zivotne sredine, koje je prakticno do pocetka tog simpozijuma pokazivalo jedan apsolutno indiferentan stav kad je rijec o zastiti kanjona rijeke Tare, mada bi upravo Ministarstvo trebalo da bude prvo koje je trebalo da upozna i javnost i nevladin sektor i vladine institucije sa odredbama koje je Crna Gora vec usvojila prihvatanjem toga da jedan dio njene teritorije predstavlja dio svjetske bastine. Na zalost taj indiferentan odnos je ostao prakticno do prije desetak dana. Ono sto je sad u Crnoj Gori aktuelno, a tice se konkretno kanjona rijeke Tare, jeste da je napravljena ekspertska komisija, a koju je predlozio ministar Uskokovic. Dobar dio naucne javnosti, moram da priznam, prakticno sve institucije koje su vezane za ekologiju, apsolutno se ne slazu sa izborom komisije, u koju je uslo desetero ljudi i koja apsolutno nema nijednog eksperta iz oblasti ekologije.

RSE: Kao ekolog, vjerujem da ne mozete izaci iz price izmedju energeticara i politicara. Sto je tu zapravo sustina price?

PESIC: Apsolutno je jasno da Crnoj Gori treba energija. Medjutim, da je to ostalo samo na nivou jednog ekoloskog problema, sigurno da prasina u Crnoj Gori ne bi bila toliko velika. Postoji citav niz problema u Crnoj Gori koji imaju samo jednu ekolosku pozadinu, ali koji su ekonomski isplativi i oni su kao takvi posli. Ali u ovom slucaju energetski lobi jednostavno nije mogao da dokaze i jos uvijek ne moze da dokaze koliko ce to biti ekonomski korisno za Crnu Goru, zato se i podigla tolika prasina. Znaci informacija koju je dobila javnost Crne Gore je samo da ce se kupovati struja po trzisnim cijenama. Bez obzira na ogroman pritisak javnosti, nevladinog sektora i ekoloskog lobija, jos uvijek ne mozemo da dobijemo tacnu vrijednost, obzirom da, pretpostavljam, ona ni ne postoji. Znaci, taj projekat ni ekonomski nije koristan za Crnu Goru. A ekoloski, to je sasvim jasno bilo kome u Crnoj Gori, on je potpuno neisplativ i jednu odrednicu Crne Gore kao ekoloske drzave apsolutno baca u vodu. Ta ideja ekoloske drzave, koja bi vjerovatno mogla u nekom obliku da ima smisla u Crnoj Gori, na ovakav nacin ce da postane samo jedna obicna rijec koja se koristi.

RSE: Otvaramo pricu o Crnoj Gori kao samoproglasenoj ekoloskoj drzavi. Kako gledate odnos vlasti prema ekoloskim problemima u nasoj drzavi?

PESIC: U principu je to jedan odnos koji nije dao konkretne rezultate. U Crnoj Gori se jos uvijek nisu jasno definisale institucije koje u obimu svog posla imaju upravo rjesavanje takvih problema, ekoloskih problema. Ono zbog cega je, kako sam rekao, Tara bila aktuelna, upravo je ta kombinacija ekoloskog i ekonomskog problema. Medjutim, veliki broj problema u Crnoj Gori je ostao samo na nivou jedne obicne price. Moram da kazem da institucije ne obavljaju onaj posao koji je jednostavno njihova obaveza. Ono sto je takodjer aktuelan problem, takodjer vezan za Taru, Crna Gora je usvojila zakon da prije svake izgradnje mora da uradi prethodna procjena uticaja na zivotnu sredinu. I ovaj primjer Tare pokazuje da izbor eksperata koji ulaze u takve komisije je apsolutno neobjektivan. Uglavnom se biraju ljudi po potrebi. Ako uzmete ovu komisiju od deset ljudi, vi cete tu naci predstavnike Ministarstva turizma, predstavnike Ministarstva privrede, zatim predstavnike jedne nevladine organizacije „Zeleni”, a uopste necete naci eksperte koji su sposobni da obave taj posao. A nama je ponudjen elaborat o uticaju na kanjon Tare koji je uradjen prije nekih dvadesetak godina, a koji je apsolutno izgubio na smislu. Izabrana je komisija u kojoj apsolutno nema eksperata, vec su tu ljudi koji predstavljaju odredjeni stav. To sto se desava je totalno nevjerovatno. Na kraju cete dobiti jedan elaborat koji ce da kaze da ce biti takvi i takvi uticaji na rijeku Taru i na osnovu toga cete praviti hidroelektranu ili necete.

RSE: Imamo izmedju ostalog i problem deponije na Lovanji kraj Tivta. Sto mislite o tome?

PESIC: Deponija na Lovanji je otprilike isto to. Znaci, to je bio problem u koji su se ukljucili gradjani, takodjer je napravljena komisija za procjenu. Sve to treba da prodje kroz neku legalizaciju. Da bi proslo kroz legalizaciju, mora da postoji upravo ta komisija. Vi ne mozete pobiti bilo kakvo misljenje, odnosno mozete da izvrsite uticaj samo ako imate nezavisne eksperte koji ce da vrse takvu procjenu uticaja. U Crnoj Gori je osnovni problem to sto ne postoji nikakva institucija, ne postoje nezavisni eksperti koji bi mogli nezavisno da vrse takve analize.

RSE: Kada predajete svojim studentima, teoretski, koristite li ove aktualne primjere i sto im zapravo kazete?

PESIC: U Crnoj Gori se dogodila ipak na neki nacin mala zamjena teza. Ono sto bi trebalo da se ustvari zove zastitom zivotne sredine, vjerovatno zbog nase inertnosti je bilo proklamovano kao ekoloski problem, kao ekoloska drzava. Sam koncept ekoloske drzave bi bilo bolje nazvati konceptom zemlje odrzivog razvoja. Crna Gora bi mogla da nadje u svijetu dosta uzora. A koliko sam upoznat, u Crnoj Gori je prije nekih pola godine bilo jako interesantno na primjer poistovjecivanje sa mislim Kostarikom. Tu je dolazio veliki broj eksperata iz Kostarike, koja je kao jedna zemlja koja ima tu konotaciju zemlje odrzivog razvoja. To je kod nas bilo jako aktuelno, pretpostavljam da je jos uvijek aktuelno. Hocu da kazem da koncept ekoloske drzave, bez obzira sto ja kao naucnik imam svoja razmisljanja o tome sta je to ekologija, ipak je to jedan koncept koji bi mogao da bude apsolutno prihvatljiv i u vezi s tim ekoloski turizam i sve ono sto bi pomoglo jednom daljem uspjesnom razvoju Crne Gore koji se bazira na odrzivom razvoju. Crna Gora u tome ima apsolutno koristi, ali problem je u tome sto u Crnoj Gori jos uvijek ne postoji nikakva strategija. Crna Gora je samo proglasena ekoloskom drzavnom, ali nikad nas niko kao takve nije priznao. Crna Gora treba da odluci da li ce svoj razvoj bazirati na odrzivom razvoju, na forsiranju ekologije, na forsiranju ekoloskog turizma i svih onih grana koje bi joj mogle donijeti uspjeh, ili ce da forsira neke, po mojoj procjeni jako promasene projekte. Taj projekat gradnje hidroelektrane Buk-Bijela, to je jedan projekat koji je je jos sedamdesetih godina bio zapocet i taj projekat, kao i citav niz projekata u Crnoj Gori, ponovo se vraca kao nekakav feniks koji apsolutno nema nikakve ekonomske potpore.

RSE: Tragajuci za necim sto bih Vas mogla upitati iz Vaseg privatnog zivota, cesto se pominje Iran. Sto ste radili tamo?

PESIC: Obzirom da se bavim vodama i zivim svijetom voda, prije tri godine sam zapoceo intenzivna istrazivanja zivog svijeta voda u Iranu. To je bilo jedno jako interesantno istrazivanje i to je jedno istrazivanje koje mi je mnogo znacilo za jednu svjetsku slavu. Tako da kad je rijec o tom istrazivanju vode i zivog svijeta voda, danas sam jedan od vodecih eksperata, znaci za podrucje Irana. To je za mene bilo nesto jako znacajno, u toku tog istrazivanja sam opisao dvadeset i cetiri nove endemicne vrste, znaci vrste koje do tada nisu bile poznate za svjetsku nauku, uopste nisu bile opisane. I tek mojim istrazivanjem od tri godine, zajedno sa kolegama sa velikog broja univerziteta u Iranu, te su nove vrste opisane. One danas predstavljaju jednu pravu rijetkost u naucnom smislu i ono po cemu je Iran i prepoznatljiv danas u naucnim krugovima. Moj odlazak u Iran je ustvari bio organizovanje prvog work-shopa iz oblasti voda i zastite voda i zivog svijeta voda u Iranu.

Beba Marusic

Radio Slobodna Evropa