Iako veran svetosavskoj crkvi, da li mitropolit Amfilohije, ipak, gaji ambicije da postane poglavar samostalne pravoslavne crkve u Crnoj Gori, pogotovu otkako nije izabran za patrijarha Srpske pravoslavne crkve?

Piše: Milenko Pešić

Ono što je drugi čovek Ruske pravoslavne crkve rekao Filipu Vujanoviću, crnogorski predsednik je mogao verovatno da čuje i u februaru 2009. godine u Moskvi od patrijarha Kirila. A verovatno je to isto Igoru Lukšićusaopštio i patrijarh srpski u Beogradu.

A mitropolit volokolamski Ilarion je u Podgorici jasno poručio da u Crnoj Gori postoji jedna kanonska crkva na čijem je čelu mitropolit Amfilohije i „mala grupa samozvanaca koja se želi prikazati kao crkva".

Ovakav stav „ministra spoljnih poslova" ruske crkve nije nikakav srpski inat. Pravoslavne crkve se ne osnivaju po policijskim stanicama, kao Miraševa CPC, niti partijskim dekretima, kao što to piše u novom programu vladajuće Demokratska partije socijalista. I da li će Milo Đukanović i njegovi partijski istomišljenici prestati da sanjaju „patrijaršiju" na Cetinju? Sigurno da neće. Pa zašto je visoki crkveni diplomata dolazio u Beograd i Podgoricu u isto vreme kada i premijer Crne Gore u svoju prvu zvaničnu posetu Srbiji?

Verovatno da ojača Amfilohijeve pozicije u predstojećim razgovorima o definisanju pravnog položaja pravoslavne crkve u Crnoj Gori. Ilarion je crnogorskoj javnost objasnio kako nije moguće formirati novu crkvu svaki put kada se formira nova država. A da li je iza zatvorenih vrata, kod svojih sagovornika, ipak, ispipavao puls o mogućnosti da Mitropolija crnogorsko-primorska dobije širu crkvenu autonomiju, kao uvod u autokefaliju? Odgovor na ovo pitanje biće poznat po potezima koje u narednom periodu budu vukli vukli crnogorski državni vrh i SPC.

U svakom slučaju, glas najveće pravoslavne crkve u svetu s pažnjom se sluša i u Beogradu i Podgorici. Iako za sada ne znamo rezultate ove crkvene šatl-diplomatije, za početak će biti dovoljno ako su ublažene napetosti između Patrijaršije i Podgorice. Naročito otkako je Filip Vujanović izjavu patrijarha Irineja, da su Srbi i Crnogorci isti narod, shvatio kao uvredu.

Za pet godina samostalnosti Crna Gora je napravila ogroman napredak. Postala je kandidat za EU, na dobrom je putu da uskoro postane i članica NATO-a, ali ceo državno-nacionalni projekat ima jedan problem – nedovoljno Crnogoraca. Kao glavni krivci za manjak Crnogoraca označeni su Beograd i Srpska pravoslavna crkva.

Po poslednjem popisu, u Crnoj Gori živi 45 odsto Crnogoraca, a crnogorskim jezikom govori tek 37 odsto građana.

Mitropolija crnogorska-primorska je zbog rezultata popisa označena kao strano telo. Od referenduma 2006. godine od Mitropolije se ne traži samo da bude lojalna novoj državi, već i da aktivno učestvuje u formiranju novog crnogorskog identiteta.

Sam premijer Lukšić ne krije da očekuje da „pravoslavna crkva u Crnoj Gori bude podrška državi i da pokaže više sluha prema crnogorskoj naciji".

Iako veran svetosavskoj crkvi, da li mitropolit Amfilohije, ipak, gaji ambicije da postane poglavar samostalne pravoslavne crkve u Crnoj Gori, pogotovu otkako nije izabran za patrijarha Srpske pravoslavne crkve? Ima elemenata koji idu u prilog ovakvom razmišljanju. Amfilohije je odnedavno počeo da koristi istorijsku titulu „arhiepiskop cetinjski", a osnovao je i Episkopski savet, možda zametak budućeg Sinoda. To se može nazreti iz jednog zvaničnog saopštenja iz 2010. godine u kojem se kaže da: „Pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori sačinjavaju Eparhije Srpske pravoslavne crkve: Mitropolija crnogorsko-primorska i Eparhije budimljansko-nikšićka, zahumsko-hercegovačka i mileševska. Arhijereji tih eparhija, shodno saborskoj odluci, čine Episkopski savjet pod predsjedništvom arhiepiskopa cetinjskog i mitropolita crnogorsko-primorskog…"

U intervjuu za Atlas televiziju, Amfilohije je objasnio da bilo koja mitropolija može da postane autokefalna, ali da je to isključivo odluka crkve i da bi za to bila potrebna ne samo saglasnost SPC već i svih pomesnih patrijaršija, navodeći primer Kiparske crkve koja je autokefalnost stekla u 4. veku.

To teoretski znači da nije nemoguće da Mitropolija crnogorsko-primorska postane autonomna cetinjska arhiepiskopija. Ali, malo je verovatno da bi se Sveti arhijerejski sabor SPC, bar u skorije vreme, odvažio na tako krupan korak i dao punu autonomiju pravoslavnoj crkvi u Crnoj Gori po modelu Ohridske arhiepiskopije. Čak i kada bi za to imala podršku Carigradske i Moskovske patrijaršije, SPC bi time rizikovala dezintegraciju i povratak na stanje pre ponovnog ujedinjenja 1920. godine. Po istom receptu bi onda mogla da nastane i pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini, što su pojedini bošnjački lideri i tražili, tokom ratova devedesetih godina, ali i pravoslavna crkva u Hrvatskoj.

Zvanični Beograd, okupiran svojim problemima, već je umoran od neosnovanih optužbi iz Podgorice kako ne gleda blagonaklono na crnogorsku nezavisnost i kako koristi Srpsku pravoslavnu crkvu da produbljuje podele među vernicima. Boris Tadić je odmah posle referenduma o nezavisnosti posetio Crnu Goru i poručio da Srbija hoće da sa njom gradi prijateljske i dobrosusedske odnose. Njegov stav da Srbi u Crnoj Gori ne mogu biti manjina, zato što ne mogu biti ni fizička ni istorijska manjina, nije prepisan iz nekakvog Garašaninovog „Načertanija". Činjenicu da su se  Srbi vekovima rađali i postojali u Crnoj Gori ne može da promeni crkva, čak i da iz svog naziva izbaci prefiks „srpska".

Da je pravoslavna crkva po svom karakteru nadnacionalna i vaseljenska i da je njen cilj da objedinjuje – pokazuje i primer Aleksandrijskog patrijarhata koji u svojoj kanonskoj jurisdikciji obuhvata vernike u više od 50 država.

Ali, Balkan nije Afrika.

Politika