Piše: Ilija Despotović

Reka Bojana, koja izvire iz Skadarskog jezera, dostigla je ovih dana rekord od blizu šest metara, koliko je njen vodostaj iznosio 1952. godine.

Reka, duga 43 kilometra, poplavila je stoga, i svoje "delo", Adu na kojoj se nalazi eksluzivno turističko-nudističko letovaliste i preti da na tom području "iscrta" novi geografski ambijent.

Bojana "odnosi" vodu Skadarskog jezera, ali je njen tok sve sporiji, zbog ogoromnih količina mulja koji se decenijama taloži u rečnom koritu, pa se zato reka izlije, čim u njenom zaledju ima jačih padavina.

Iz istog razloga, kao i zbog toga što je rečno korito, gotovo čitavom dužinom ispod nivoa mora, morski talasi, kada duva jaki južni vetar, kao što je ovih dana, vraćaju rječnu vodu u korito i tako utiču na brže plavljenje okolne ravnice.

Na vodni režim Bojane, svakako, uticaja imaju i hidroakumulacije na Drimu, u Albaniji, kroz koju reka teče u dužini od oko 20 kilometara.

Bojana je plovna reka i sve do 60-tih godina 20. veka njome su plovili brodovi, ulazeći u Skadarsko jezero, sve do Virpazara kod Rijeke Crnojevića.

Plovidbu rekom, medjutim, uglavnom su morali da odrzavaju sami ljudi, upravo zbog topografskih karakteristika reke i njene doline, a posebno zbog činjenice da se Bojana, sa Skadarskim jezerom, nalazi u kriptodepresiji.

Još je Mletačka Republika, u 14. i 15. veku, preduzimala akcije na regulisanju rečnog korita Bojane, a Turska se time počela baviti u 19. veku. I Crna Gora, bez obizra na neprijateljske odnose sa Otomanskom imperijom, pokazivala je spremnost za zajedničku regulaciju Bojane.

Kralj Nikola Petrović je, štaviše, početkom 20. veka bio naručio projekat za regulisanje nivoa Skadarsklog jezera, da bi se dobile plodne oranice. Njime je bilo predvidjeno i prokopavanje tunela kroz planinu Rumiju, da bi se "višak" vode iz Jezera odveo u Jadransko more.

Korito Bojane je zasuto muljem i kamenjem posebno tokom jedne velike poplave u drugoj polovini 19. vjeka, kada je Drim snažno nadošao, donoseći ogromne količine materijala. Drim je tada, takoreći, zbrisao staro korito Bojane.

Nakon što su se odnosi Crne Gore i Turske kako – tako popravili, kad nije bilo čestih bitaka i pošto je Crna Gora priznata kao nezavisna država, održavana je plovnost Bojane.

Tako je bilo i u vreme Kraljevine Jugoslavije, kao i posle Drugog svetskog rata, do 1948. godine, kada su Jugoslavija i Albanija, koliko-toliko, brinule o regulisanju toka reke.

Nakon prekida odnosa izmedju dve zmelje, zbog Rezolucije Informbiroa, Bojana je, takoreći, prepuštena svojim neobičnim i morskim ćudima. I, naravno, usled stalnog zasipanja šljunkom, gotovo je prestala da bude plovna rijeka.

Crnogorska akademija nauka i umetnosti i Albanska akademija nauka su prije dve-tri godine pocele da rade na zajedničkom projektu "Uredjenje vodnog režima Skadarskog jezera i rijeke Bojane".

Prema tom projektu, za početak je najvažnije da se očisti njen rukavac koji je u prošlosti napravio ostrvo Adu. Ako se to ne učini, kako stručnjaci upozoravaju, preti opasnost da se ušće Bojane, zbog stalnih naslaga sljunka, zatvori.

Tako bi se moglo dogoditi da Ada postane poluostrvo. Održavanjem sadašnje delte Bojane, sa glavnim tokom i rukavcem na ušću, ne samo što bi se smanjila opasnost poplava, nego bi se Bojana ponovo učinila plovnom rekom.

Bojana je, kako geografi i hidrolozi smatraju, po mnogo čemu svojevrsno čudo prirode. Hidrolog Mihailo Burić navodi da je dno reke ponegdje i na pet metara ispod nivoa mora. Kod mesta Fraskanjela, uzvodno, čak je 15 metara ispod nivoa mora.

Smatra se, takodje, da Bojana ima dva korita, sadašnji površinsko tok rijeke, a ispod njega , kako se objašnjava, nalazi se staro korito, zasuto šljunskom. Preko tog šljunka nataložen je glinoviti nepropusni sloj u kome je reka usekla novo korito.

Burić smatra da se podzemno korito Bojane nalazi na 10 do 15 metara ispod sadašnjeg, površinskog, toka reke.

Geolozi i geografi smatraju da su današnja skadarsko-jezerska kotlina i ušće Bojane nekada bili morski zaliv. Pred dugotrajnim naslagama šljunka i mulja, kao i usljed tektonskih poremećaja, more se povuklo ali ta "bitka" još nije zavrsena.

Reka Bojana i Jadransko more i dalje su "u ratu", u stalnom procesu sudaranja plime i oseke, ječnog šljunka i mulja i morskih talasa. Zato, po svemu sudeći, geografija na tom području još nije "rekla" poslednju.

Beta