Šesnaest godina posle raspada, sve države nekadašnje Jugoslavije daleko su od one nezavisnosti kakvu je imala SFRJ

Piše: Miroslav Lazanski

U ratu, prva uvek umire istina. Odmah zatim, međutim, umire i civilizacija i to se još dugo posle oseća. Potvrda za to su i nedavni događaji na ulicama Novog Sada i prava lavina diskusija o fašizmu, neonacizmu, motkama i pivnicama.

Činjenica je da se razni procesi integracije država, celih geopolitičkih oblasti, tehnološke i privredne globalizacije kod nekih doživljavaju kao agresija na različite kulture i kolektivne identitete.

No, s druge strane, sektaško funkcionisanje političkih stranaka u društvu koje je sklono personalizaciji vlasti, može da izazove i pojavu ograničenog nacional-populističkog ponašanja. Srbija sa svojom stalnom kontradiktornošću između teritorijalne veličine, multietničnosti, problema Kosmeta, sa istorijskim i socijalnim lomovima u proteklih 17 godina, naprosto je idealan prostor za nemarno baratanje činjenicama, za bujicu stalno istih metafora, za isti populistički teror protiv navodnog populističkog terora.

Bez obzira na sve, Srbija je danas nacionalno najtolerantnija država bivše Jugoslavije, jer ovde živi oko 20 odsto građana koji nisu Srbi. Istovremeno, Srbija je i duboko ranjena država svim onim što se događalo srpskom narodu na prostorima bivše SFRJ. Kada se istina o svemu tome u drugim državama bivše Jugoslavije namerno prećutkuje, onda se i istina o tome šta se sve događalo drugim nacijama i na ovim prostorima nedovoljno ističe. I to onda generiše ksenofobičnost, isključivost, mržnju, nacionalizam, pa i rasizam.

Ankete u svim bivšim jugorepublikama pokazuju da i danas postoji dosta visok stepen nepoverenja i netolerancije prema „bivšoj braći" iz SFRJ. Najviše tolerancije, barem one javne, pokazuju danas etnički čisti prostori. Koji su nekada bili multietnički.

Zapravo, istorija jugoslovenskih prostora istorija je etničkog čišćenja. Posle Drugog svetskog rata iz Jugoslavije je, ovako ili onako, otišlo nekoliko stotina hiljada domaćih Nemaca. Mnogi su bili u nemačkim vojnim formacijama, pa i pripadnici SS trupa. Ali bilo je i potpuno nedužnih civila. Iz Istre i Dalmacije proterano je oko 200.000 Italijana. Mnogi su bili pripadnici italijanske okupatorske vojske. Neki i nisu bili, pa su „očišćeni". Jevreji u Jugoslaviji nestali su u holokaustu i ostao ih je tek neznatan broj. Kako su Srbi etnički „čišćeni" i ubijani u Drugom svetskom ratu, to je poznata priča.

Zatim je 1991. godine došao raspad Jugoslavije koji je, s jedne strane, bio pokrenut raspadom komunističkog sveta, strahovitim talasom globalizacije iza koje se krio trijumf zapadne neokolonizacije pod šarmantnim imenima demokratizacije i liberalizma. Uz domaće izvođače radova oličene, pre svega, u preko noći presvučenim komunistima. A Jugoslavija je kao federacija upravo omogućavala afirmaciju nacionalnih posebnosti kojima zajednički državni okvir nije bio prepreka za isticanje sopstvenih nacionalnih strana. Ali jeste bio prepreka za ispoljavanje svega onog rušilačkog i negativnog u svakom od pojedinačnih nacionalizama. Zar nisu sve današnje države nekadašnje Jugoslavije, osim Srbije i Crne Gore, upravo u Jugoslaviji i stekle svoje prve državne i nacionalne razvojne oblike? Jedan od najčešće spominjanih razloga za izlazak iz takve Jugoslavije bila je želja za nezavisnošću i blagostanjem. Šesnaest godina posle raspada, sve države nekadašnje Jugoslavije daleko su od one nezavisnosti kakvu je imala SFRJ. Neke su čak i pod direktnim protektoratom, ili vojnom okupacijom. Druge su pod diktatom Svetske banke, ili MMF-a. Ili pod obavezujućom saradnjom sa sudom u Hagu, koji je ostao kao poslednja uspomena na SFRJ. Koja je bila umanjeni model EU, pa se u Brisel danas odlazi da se izmoli ulazak u integracije u kojima više nema nacionalne nezavisnosti. I da se zamoli da uđemo zajedno sa ostalima iz bivše SFRJ, nikako posle. Željena nezavisnost kao faktor dezintegracije SFRJ dala je upravo suprotne rezultate. Toliko o nezavisnosti zbog koje se, navodno, ratovalo početkom devedesetih godina.

Jer, ratovi u Jugoslaviji početkom devedesetih godina doveli su do novog talasa etničkog „čišćenja". Ovog puta nisu to bili „stranci-nesloveni", već slovenski elemenat stanovništva. U procesu stvaranja Krajine u Hrvatskoj prvo su etnički bili „očišćeni" Hrvati. Posle su to isto Hrvati učinili Srbima. U BiH su skoro svi etnički „čistili" sve. Kako su ti narodi bili izmanipulisani i mobilisani za tako nešto, to je šira sociološka i psihosociološka priča. Zašto su političari i intelektualci ostali nemi, političari zbog glasača i izbora, intelektualci zbog imanentnog oportunizma? Uloga crkve na raznim stranama? Uticaj crkve kod naroda bivše Jugoslavije?

Dakle, ko je i koliko kao društvo bolestan na prostorima nekadašnje SFRJ neće se moći ustanoviti bez otvorenog suočavanja sa istinom u bližoj i daljoj istoriji i zbog toga se neće smanjivati ni nacionalna isključivost, pa i netrpeljivost.

Masovni mediji i školski udžbenici mogu mnogo da pomognu, ali i da „cementiraju" stanje netolerancije. Iako se svi zvanično pozivaju na toleranciju. Pre toga su sve uradili i obezbedili da „oni drugi" padnu ispod pet odsto ukupnog broja stanovništva države.

A onda je lako biti tolerantan prema tih manje od pet odsto.

Politika