Šta se čulo na Tribini o sakralnoj umjetnosti u Crnoj Gori

Piše: Žarko Vujović/Republika

Sakralna umjetnost na teritoriji Crne Gore je tokom svog milenijumskog trajanja, s izuzetkom nekih uglavnom kraćih perioda, uvijek bila primjer međuvjerske tolerancije i predstavlja jedan od elemenata izgradnje savremenog građanskog društva, ocijenili su akademik prof. Rajko Vujičić i istoričar umjetnosti mr Aleksandar Čilikov na tribini na Cetinju, posvećenoj istorijskoj toleranciji kroz prizmu sakralne umjetnosti.

Tradicija spajanja različitih vjerskih i civilizacijskih krugova u Crnoj Gori se vidi kroz brojne primjere, od postojanja crkava sa dva oltara, pravoslavnim i katoličkim, na Primorju preko prožimanja zapadnog, vizantijskog ili islamskog stila u izgradnji sakralnih objekata, pa do fresaka na kojima su prikazani i pripadnici drugih vjera

Podsjetivši na istoriju sakralnog graditeljstva u Crnoj Gori, koja vuče korijene iz vremena neopravdano zaboravljenih dinastija Vojislavljevića i Balšića, akademik Vujičić je ocijenio da je, na našu nesreću, ta možda i najljepša strana naše duhovne istorije zapostavljena.

– Mislim da je glavni razlog zbog koga smo zaboravili Vojislavljeviće činjenica da su se našom istorijom uglavnom bavili ljudi sa strane, koji su se, po prirodi stvari, zanimali prvenstveno za ono što pripada njihovoj kulturnoj baštini. Istoričare iz Beograda su uglavnom interesovali Nemanjići, njihove kolege iz Zagreba su istraživali spomenike renesanse i baroka, a kao posljedica svega desilo se da čitava jedna dinastija – Vojislavljevići i njenih šest kraljeva, uprkos značajnoj ulozi u našoj istoriji, bude potpuno zanemarena – smatra istoričar Vujičić, dodajući da stvari sa Balšićima stoje još gore, jer se ne zna ni njihovo porijeklo, tako da ih Albanci, doduše ne bez razloga, smatraju svojom dinastijom pod imenom Balši.

Vujičić je podsjetio da Crna Gora ni ne zna gdje su grobovi Balšića.

– Ne znamo, iako je poznato da su Balšići gradili mauzoleje koji predstavljaju neke od najljepših primjera naše srednjovjekovne arhitekture – rekao je on, ističući da ne očekuje da će se u pogledu proučavanja autohtone crnogorske kulture i u buduće nešto značajnije promijeniti, imajući u vidu da Crna Gora i dalje nema studije arheologije, istorije umjetnosti, etnologije ili drugih sličnih oblasti, koji bi našu kulturnu baštinu tretirali na način koji ona zaslužuje.

Govoreći o vjerskoj toleranciji u vrijeme Balšića, Vujičić je ukazao da su oni najzaslužniji za tradiciju građenja crkava sa dva oltara.
– Na području nekadašnjeg Spiča i Bara postoji desetak takvih crkava, poput Svete Petre, Svetog Dimitrija na Haj-nehaju ili Svetog Roka. Taj suživot je nešto što prati istoriju Crne Gore od njenog postanka, sa nažalost nekim prekidima koji su bili izazvani raznim tektonskim poremećajima ljudskog karaktera – kazao je on.

Vujičić je napomenuo i bitnu činjenicu da su mnogi sakralni objekti u Crnoj Gori, uključujući i džamije, radili majstori “inovjerci” s Primorja.

– Primjera radi, isti majstori, hrišćani s Primorja, su gradili Husein-pašinu džamiju u Pljevljima i manastir Svete Trojice u tom gradu – podsjetio je Vujičić.

Istoričar umjentosti mr Aleksandar Čilikov je kao primjere tolerancije, koji danas izgledaju gotovo nevjerovatno, naveo podatke da je crkvu Uspenija Bogorodice u manstiru Savina u Herceg-Novom oslikao kotorski slikar Lovro Dobričević, kao i da je dio unutrašnjosti kotorske katedrale Svetog Tripuna oslikan u dominantno vizantijskom stilu, s latinskim natpisima. Takođe, primjer tolerancije je i ustupanje pravoslavnoj crkvi izvorno katoličke crkve Svetog Luke, takođe u Kotoru.

– Sve to očigledno u to vrijeme nikome nije smetalo, očigledno je da tada nije postojao neki animozitet, što danas nažalost čini se da nije slučaj – sa žaljenjem je konstatovao Čilikov, koji je kao poseban kuriozitet pomenuo i ikonu iz Pivskog manastira na kojoj je uz pravoslavne svetitelje, ckvene poglavare i vladare, prikazan veliki vezir Mehmed-paša Sokolović, kao jedan od manastirskih dobrotvora. Time su u Pivi, prema mišljenju Čilikova, često nepomirljivi neprijatelji stvorili istinski savez i duhovni mir.

– Istorijsko kulturno nasljeđe Crne Gore je uvijek kada je politički bilo pogrešno tretirano, nanosilo strahovito zlo. Moramo shvatiti da je velika sreća za Crnu Goru, njenu istoriju i duhovnost, to što ona baštini tako bogatu kulturu, koja je vezana za više nacionalnosti i za više konfesija – poručio je istoričar umjetnosti Aleksandar Čilikov.