Piše: Jovana Marović*

Kina je u Crnoj Gori prisutna prije svega kroz izgradnju autoputa koji povezuje luku Bar i glavni grad Srbije Beograd, sa dva prethodna podjednako kontroverzna učešća – u kupovini dva broda za crnogorsku nacionalnu brodarsku kompaniju, i drugog koji se odnosi na vjetroelektrane, a pod istragom je u Crnoj Gori, odnosno na Malti. Kina se 2020. godine popela u sami vrh zemalja koje ulažu u Crnu Goru jer, prema podacima Centralne banke, u prvih osam mjeseci vodi direktne strane investicije koje iznose 70 miliona eura, i postavljaju je ispred Italije (43,3 miliona eura) i Rusije (42,5 miliona eura). Iako se Kina prvi put pominje kao veliki strani investitor, Centralna banka je proglasila informacije o njenim ulaganjima povjerljivim.

Nedostatak transparentnosti prati sve kineske investicije u Crnoj Gori, jer je njen najveći projekat, „Projekat vijeka“, kako ga je nazvala prethodna vlada, ili „Autoput do nigdje“ svi drugi, pod velom tajnosti od samog početka: izbor investitora bio je kontroverzan, jer je, nakon dva neuspjela tendera, China Road and Bridge Corporation (CRBC) izabrana bez javnog tendera i pod uslovima koji su još uvijek nejasni s obzirom na to da ugovor sa kompanijom ne podliježe javnom nadzoru. Ipak, to bi se moglo uskoro preokrenuti, budući da će, nakon izbora krajem avgusta, Crna Gora imati prvu vladu od uvođenja višestranačkog sistema bez Demokratske partije socijalista u njenom sastavu.

Iako je to nesumnjivo značajan projekat u pogledu izgradnje infrastrukture i povezivanja sa susjednom Srbijom i drugim zemljama, koji bi trebalo da utiče na turizam i ekonomiju uopšte, do sada je bio samo uzrok glavobolje Crnoj Gori. Svjetska banka predviđa da će do kraja godine Crna Gora imati pad realnog BDP-a od 12,4% i povećanje javnog duga na 93% BDP-a. Kinezi drže 25 odsto crnogorskog javnog duga. Novo produženje roka za završetak prve dionice, što dodatno utiče na cjelokupan projekat, a već je povećalo troškove sa početnih 800 miliona na 1,3 milijarde eura, razlog je za dodatnu zabrinutost u vezi sa izgradnjom autoputa  Bar-Boljare. Ali ovo sigurno nije smetalo prethodnoj vladi, jer je ona samo prešla sa jednog višemilionskog ugovora na drugi. Posljednji je ugovor iz juna 2020. godine o izgradnji termoelektrane na sjeveru zemlje, koju će graditi kinesko-crnogorski konzorcijum, a vrijednost cjelokupnog projekta iznosi 54 miliona eura.

Kao što je prethodno prikazano, prisustvo Kine u Crnoj Gori ostaje u ekonomskom okviru. Međutim, ono brzo raste i moglo bi imati političke implikacije u budućnosti, posebno ako se ne pronađe rješenje za rastući javni dug, koji bi mogao pokrenuti garancije sadržane u ugovorima ako država ne bude mogla da vrati kredit. Činjenica da su Kinezi, zbog slabe pregovaračke sposobnosti vlade i izuzetno lošeg stanja vladavine prava, mogli da nametnu uslove koji su se pokazali kao neprikladni za Crnu Goru, izuzetno je problematična na mnogim nivoima. Na ovaj način, umjesto da ovaj projekat i projekti slični njemu doprinose ekonomskom rastu, oni su zapravo jedna od glavnih prijetnji finansijskoj održivosti i još više skreću pažnju na ishitrene odluke i glavne probleme u zemlji. U tom smislu, na novoj vladi u Crnoj Gori, ali i na onim u drugim zemljama regiona, nije da odbije kineske investicije, već im pristupi sa jasnom strategijom.

Stoga bi prvi važan korak u Crnoj Gori trebalo da bude da konačne uslove saradnje učini javnim, kao dokaz da će nova politika biti zasnovana na transparentnosti i da nova vlada neće imati šta da krije u budućim projektima i investicijama. Ovaj potez bi, takođe, pomogao drugim zemljama u regionu u definisanju ugovora i izbjegavanju zamki koje su kočile Crnu Goru.

Istovremeno, to će pomoći u stvaranju šire slike o načinu na koji kineske kompanije posluju i uslovima koje postavljaju. Ovo bi moglo pomoći vlastima da pažljivije razmišljaju, planiraju takve poslove i kontrolišu štetu. Drugi nivo zaštite od potencijalno štetne uloge Kine je izgradnja demokratije i demokratskih institucija, što bi doprijelo boljoj pregovaračkoj poziciji i tako bili izbjegnuti štetni ugovori i njihove posljedice. Kako se vlade fokusiraju na ekonomske probleme koji su nastali kao rezultat loše planiranih ugovora i investicija, (umjesto obrnuto), kineske investicije ih udaljavaju od evropske agende, pod uslovom da takva agenda za ubrzavanje integracije uopšte postoji među vladajućom elitom.

*Autorka je izvršna direktorka Politikon mreže i član Savjetodavne grupe za politiku Balkana u Evropi (BiEPAG)

Prevod: Jovana Damjanović

Napomene: Ovaj tekst je preuzet u partnerstvu sa European fund for the Balkans – predstavništvo Network of European Foundations

Stavovi iznešeni u ovom tekstu ne predstavljaju stavove redakcije portala PCNEN, što ne znači, nužno, da ne postoji podudarnost ili bliskost. Uredništvo PCNEN-a zadržava pravo da edituje komentare na tekst koji se postuju na portalu ili na PCNEN stranicama na društvenim mrežama Facebook i Twitter.