Piše: Biljana Vankovska
Čini se da su svi narodi posebno osetljivi u odnosu na svoje nacionalne istorijske narative. Najmanje žele da se suoče sa njihovom dekonstrukcijom u vrijeme nacionalnih praznika, kada su emocije u porastu. Ne slučajno, Makedonija slavi Ilindan i to zbog dva istorijska događaja. To je datum kada se obilježava nastajanje dvije republike – one iz 1903 i iz 1944. Novokomponovani mit o Trećem Ilindanu vezuje se za 8. septembar 1991. godine.
Riječ „mit“ obično nosi negativnu konotaciju, kao nešto što ne odgovara činjenicama, što je takoreći izmišljeno i predimenzionirano, a što se odnosi na nacionalni postanak, opstanak, žrtve, otpor, itd. No, nacionalni mitovi mogu imati i značajnu pozitivnu funkciju za jednu političku zajednicu, samo što je najčešće obrnuto. Otuda, generacije postmodernista i kritičkih istoričara sve više upotrebljava koncept „mitistorije“, jer on pretstavlja onaj amalgam stvoren od mitova i istoriskih činjenica, i to u obliku u kome je teško jedno odvojiti od drugog. Postoji i izreka da ono što je za nekoga istorija, za drugog je samo mit, i obrnuto. Dobar primjer je, recimo, odnos Makedonaca i Bugara prema Ilindanu, а slično je i sa Balkanskim ratovima i Bukureškim sporazumom iz 1913. Na kraju krajeva, sve zavisi od percepcije (subjektivne istorije) i funkcije koja je dodijeljena određenom dijelu mitistorije.
Zemlje na Balkanu su još uvijek taoci tih isprepletenih a ipak kontradiktornih mitistorija, koje su još i pojačane kroz proces izmišljanja istorije, odnosno njenog ponovnog pisanja. Mitska dimenzija događaja koji se smatraju kamenom-temeljcem određenog pravca razvoja kolektiviteta od naroda ka naciji je nešto što dobija posebni društveni značaj. I nema tu ničeg unikatnog ili jedinstvenog za jednu zemlju, jer manje ili više sve prolaze kroz te faze. Tako su se stvarale nacije i države. Jako je nezgodno kada se radi o naciji sa „zakašnjelom“ državnošću, a koja pokušava da nađe svoje mjesto usred svih mitistorija svojih susjeda i velikih snaga. Nove (‚pravičnije’) verzije istorije su u velikoj mjeri zasnovane na mitovima, pošto te storije nisu pisane od istoričara, nego najčešće od vlada, pokreta, organizacija, itd.
Jedna nacija postoji samo u odnosu na svoju prošlost, a istorija nije ništa drugo do institucionalizovano sjećanje jedne države. А kada stvarate nacionalnu istoriju o periodu u kome uopšte i niste imali svoju državu, zadatak je zaista delikatan: svi vas uvjeravaju da kradete i uzurpirate nešto što je davno prije vas neko već institucionalizovao i prenio kao istorijsku pouku u svom obrazovnom sistemu. Mitistorija ima za cilj stvaranje jedinstvenog narativa o podijeljenoj istoriji onih koji žive na datoj teitoriji, а koje karakterišu zajednički poduhvati i borba za slobodu, progres i jedinstvo.
O tome što se zbivalo u prošlosti danas manje govore istoričari, a mnogo više ne-istoričari, ljudi iz medija, kolumnisti, pisci popularnih djela. No, bez obzira ko se uspostavlja kao „čuvar istorijske istine“, ideja je u tome da se ispriča istorija na način koji će dati smisao današnjim događajima, koji postaju krucijalni dio istorijskog sublimata: trenutak istorijske jasnoće i putokaz ka budućnosti. Glavna funkcija ovakvih narativa nije otkrivanje istine o događajima iz prošlosti (objektivna istorija, istorija kakva jeste bila), nego osmišljavanje današnjeg postojanja. Tako, bukvalno svi istorijski i kvaziistoriski poduhvati trebaju „dokazati“ da je određena nacija „oduvijek“ bila posvećena najvišim civilizaciskim vrijednostima i idealima, koje je ugradila u svoju egzistenciju. Ако je pritom i činila zlo, za to su bili kriv i oni koji su ometali zacrtani put i narodnu sudbinu, koji su kovali zavjere ili bili izdajice.
Ilindanski narativ se bazično odnosi na jedan mali, napaćeni i nepriznati narodi koji se borio za slobodu, a koji je u svojim težnjama i vizijama bio korak ispred svog vremena (Kruševska republika kao prva republika na Balkanu, ljevičarski ideali jednakosti, solidarnosti i socijalne pravde, inkluzivnost i otvorenost prema ostalima). Ali, šta ja to govorim pobogu? Ovo je već zastario narativ, jer novi jе već nadgrađen simbolikom falangi, što znači da se više ne može raditi o malom napaćenom narodu. Koračaju maskirani falangisti iza konjanika tradicionalnog Ilindanskog marša. Tako se vizuelizira mit da su Ilindanci nasljednici Aleksandrove falange, bez obzira što je Kruševo (centralno poprište ustanka) i tada, kao i sada, bilo Bogu iza leđa Otomanskoj imperiji.
Da bi konfuzija bila kompletna, u prigodnim prazničnim govorima političara-tumača slavne prošlosti redovno se nalaze i refreni o civilizaciskoj pripadnosti Evropi (EU). Bez velike logike i uz ogromna istoriska „štucanja“, priča teče mazno, posebno kada se izlaže u stranačkoj propagandnoj verziji. Ovaj trik, svakako, nije vezan samo za Makedonce. Oni ga nisu sigurno izmislili, a najbliži „sijamski blizancu“ u ovom kontekstu su i Albanci i Grci, i mnogu drugi bliže i dalje od ovog regiona. Hobsbaum s pravom ukazuje na to da je ideja o naciji, ustvari, fiktivna priča koja od svih članova zahtijeva previše vjerovanja u ono što očito nije istinito, а drugi pametan čovjek dodaje da je „pogrešno shvatanje istorije imanentni dio toga biti nacija“. Vjerovanje u nepotvrđeno, pa i izmišljeno (u istoriskim mitovima) jе lijepak na kome se bazira nacionalna kohezija. Ovo djeluje i kod najrazvijenijih nacija, nasuprot svim pričama o integriaciji, globalizmu i postmodernizmu.
Nacionalni mitovi se ključni instrumenat kulturne reprodukcije nacija i etničkih grupa, odnosno način na koji se utvrđuju granice prema drugima. Mit ima čudnovatu sposobnost da se proteže kroz epohe, a da pritom dobija i nove „dokaze“ i nova značenja, transformišući se i prilagođavajući se novim kontekstima. Upravo to je odlika i Ilindanskog mita. Kao i svaki drugi, i ovaj je svojevrsna trampa između sjećanja i zaborava, činjenica i romantiziranih dodataka. Ali, ideja mita je u naglašavanju podijeljenih, zajedničkih vrijednosti jedne zajednice. On igra veliku ulogu u legitimiranju novih političkih poredaka i delegitimaciji starih, kao i u preocjenjivanju uloga istaknutih ličnosti.
I ovogodišnji Ilindan je pokazao nekoliko važnih stvari: najprije, on i dalje ostaje praznik isključivo makedonskog etnosa, a ne nacionalne zajednice (demosa), i to ne zato što ga albanski političari i građani ne osećaju svojim. U tim sredinama se praznik i ne osjeća, pa čak i državnih zastava nema. Drugo, vladajući političari koriste ovaj dan i simbol da bi se obračunali s izdajicama i sa starim poretkom (ove je godine posebno mjesto imala i lustracija), a populizam je još više utemeljen – pozivanjem na jedinstvo naroda nasuprot snažnim pritiscima spolja i prijetnjama iznutra. Ali poruka ostaje ista: narod će pobijediti uprkos svemu i svima. To što se narodno slavlje odvijalo s Acom Lukasom i Joksimovićem možda ne jača narodni duh, ali ga navodi na onu „udri brigu na veselje“.
Fanfare i govori su grmjeli u znaku ovogodišnje devize „Jedna ideja, mnogo pobjeda!“ I svakako, riječ je i o žrtvama koje je vrijedno podnijeti. Sve je to bilo eho govora premijera Gruevskog: osuda raznoglasja (koje je toliko svojstveno demokratiji), poziv na nacionalno jedinstvo (Makedonaca), dok su one (navodne) brojne pobjede svedene na one u kojima je pobijedio VMRO-DPMNE (jer Makedonija baš i nema čime da se diči posljednjih godina).
А žrtva? E tu je glavnu ulogu dobio haški osuđenik Johan Tarčulovski: poražen, a heroj; osuđen za ratne zločine, a ipak mučenik. Sa svojim novim izgledom (bradom i kapom sa kokardom s mrtvačkom glavom), predvodio je Johan ilindanski marš. Tako je Kruševski manifest, okosnica Ilindana, postao i simbolički mrtav. Fraza o „milim komšijama“ iz Manifesta, na čijim su riječima i porukama rasle generacije Makedonaca, uvjereni u svoju širokogrudost, pruženoj ruci ka drugima u borbi protiv tiranije, danas više zvuči kao sprdnja. Ali, hajde da ne preterujemo s kritikama, jer „komšije“ su digle oružje prije desetak godina, pa i nisu više tako mili, аli kada marš predvodi čovjek kao Tarčulovski koji se naziva najboljim makedonskim sinom, onda niko ne može zamjeriti Albancima što nisu oduševljeni ni praznikom, ni porukama koje on sada šalje.
Negdje u susret praznika usred Skopja su maloljetnici krvnički pretukli jednog mladića samo zato što su saznali da je Albanac (a „zalutao“ na njihovu teritoriju). Tako, ljeta 2013. maloljetnici se svete i dovršavaju izgubljene bitke odraslih. I to je Makedonija 110 godina nakon Ilindana.
Prevod je autorkin
Bravo! Izvanredno opažanje. Ne važi samo za Makedoniju. Kada bi se izvršila nacionalna depersonalizacija teksta i umesto toga ostavilo prazno mesto za upisivanje “svojih Ilindana” značenje se ne bi promenilo.
Svojatanje i građenje mitskih iz opštih pojmova deformiše istoriju iz koje nastaje “nacionalna istorija”, gde se preuveličavaju uloge malih naroda koji su uglavnom bili na periferiji događaja ili nečiji politički/vojni instrument.
Savremeni megalomanski izraz “punopravni član” poistovećuje male narode sa velikim, vodećim i ima značajnu ulogu u izgradnji nacionalnih mitomanija, dajući sebi značaj koji nemaju.