Pirlitor – neistražena prošlost ili jedna od durmitorskih legendi

Objavljeno: 03.10.2020, 13:20h

Za Durmitor i dio Crne Gore koji se po njemu zove vezuju se brojne legende o mitskim bićima, svecima i epskim junacima. Najčešće se prepričava ona o vojvodi Momčilu koji je, navodno, živio na Pirlitoru, nadomak Žabljaka.

Legenda živi vjekovima u narodu, kao i legenda o gradu Pirlitoru na kome se nalazila kula vojvode Momčila, junaka iz vremena cara Dušana, poznatog po sablji sa očima i krilatom konju Jabučilu, a koga je izdala žena Vidosava na nagovor žure Vukašina iz Skadra na Bojani. Ovaj događaj opjevan je u epskoj narodnoj pjesmi “Ženidba kralja Vukašina“ u kojoj se vojvoda Momčilo  vezuje i za porijeklo poznatog junaka i zaštitnika sirotinje Marka Kraljevića.

„a Marko se turi na ujaka,

Na ujaka, vojvodu Momčila“.

Ima li ova legenda ikakvo pokriće u stvarnosti?

Iako se u istorijskim izvorima Pirlitor  ne pominje,  vjeruje se da potiče iz XIV vijeka i da je ležao na srednjevjekovnom putu Nikšić – Pljevlja, a da ga je podigao bosanski vojvoda, Sandalj Hranić Kosača, koji je bio moćni velikaš bosanske države.

Dr Miljan Gogić,  koji se u Istorijskom  institutu Crne Gore bavi srednjim vijekom, kaže da “u srednjovjekovnoj izvornoj građi iz Dubrovačkog i Kotorskog arhiva nema pomena mjesta, predjela, odnosno oblasti kod nazivom Pirlitor”. “U dokumentima te provenijencije navode se druga mjesta, odnosno krajevi na tom području. Tako se u dubrovačkoj građi 1440. godine pominje ‘Exera’ – Jezera, oblast jugoistočno od planine Durmitor.  Istorija ne raspolaže podacima kojima bi se mogla potkrijepiti legenda da je na prostoru Pirlitora živio vojvoda Momčilo, odnosno da je taj grad-utvrđenje sagradio Sandalj Hranić”.

Dr Gogić smatra da bi, “kao i u drugim slučajevima”, postojanje Pirlitora bilo “na neki način potkrijepljeno njegovim pomenima u kancelarijsko-notarskoj građi jadranskih komuna, ali i u diplomatičkoj građi, koja je od početka XV vijeka u većoj mjeri sačuvana i dostupna, što do sada, kako rekoh, nije bio slučaj”.

On misli da su legende “rezultat narodnih predanja”, a da su u njih uključeni “ljudi i događaji koji se mogu vezati za druge krajeve – dopunjeni opisom durmitorskih krajolika”. “Naime, postojanje istaknutog velmože Momčila, čije je središte bio grad Periterion, koji je sredinom XIV vijeka uzimao aktivno učešće u unutar vizantijskim sukobima, i dešavanja u tim oblastima mogli su biti zametak tog predanja. Može se pretpostaviti da se u nekom trenutku, vjerovatno pred turskom opasnošću, dio stanovništva tih oblasti, ugroženo od Turaka, uputilo ka sigurnijim krajevima noseći sa sobom dio tradicije, koja je u novoj sredini dobila nove detalje, kroz prostor gdje se radnja navodno odvija. Sve ostalo iz tog predanja gotovo da nema nikakvo utemeljenje u poznatoj istoriji tih oblasti, odnosno Crne Gore”, kaže dr Gogić.

Sondažna arheološka istraživanja Pirlitora vršena su u drugoj polovini avgusta 1964. godine I trajala su deset dana. U ime tadašnjeg Zavičajnog muzeja u Podgorici, istraživanjem je rukovodila Olivera Velimirović Žižić. Iz Centra za konzervaciju i arheologiju Crne Gore potvrđeno nam je da je u toku istraživanja pronađen veliki broj fragmenata keramike koji su hronološki opredijeljeni u praistoriju, ali i srednjovjekovni nalazi, što potvrđuje da ovo utvrđenje u kontinuitetu predstavlja značajni kontrolni punkt putnog pravca od primorja prema Pljevljima.

Dr Gogić  objašnjava da je područje dalmatinskog i zetskog primorja sa udaljenijim kontinentalnim zaleđem povezivala mreža puteva čiji su osnovni pravci bili profilisani još u antičko doba. Jedan od tih srednjovjekovnih puteva, poznat kao ‘Via Jesera’, išao je preko današnjeg  Durmitora, spuštao se u kanjon Tare i dalje vodio u pravcu Pljevalja. Na tom putu su postojale stalne ili povremene naseobine, te se arheološki ostaci pronađenih predmeta mogu vezati za život ljudi u tim krajevima u srednjem vijeku, ali i u praistorijskim epohama.

Uprava za zaštitu kulturnih dobara nije u posjedu dokumentacije sa istraživanja Pirlitora, ali navode da se najviše podataka, sa osnovama utvrđenja, može  naći u monografiji “Gradovi i utvrđenja u Crnoj Gori”, Pavla Mijovića i Mirka Kovačevića iz 1975. Godine.

Na lokalitetu Pirlitor pronađen je dvosjekli mač koji se čuva u Zavičajnom muzeju u Pljevljima, kao i ručno rađeni metalni ključ koji čuva porodica Blagojević sa Žabljaka.

“Zavičajni muzej u Pljevljima otkupio je 1956. godine, kao slučajan nalaz, jedan srednjovjekovni mač iz sela Rasove ispod Pirlitora. Mač je dvosjekli sa jednoručnim rukohvatom, nakrsnicom i jabučicom nepravilnog orašastog oblika. U Etnografskom muzeju u Beogradu 1996. godine izvršena je njegova konzervacija, nakon čega je sa obje strane sječiva otkriven ornament od bakarne žice, izveden tehnikom tauširanja. Ukras teče sredinom žljeba za izlivanje krvi. Sa jedne strane nalazi se ornament oblika spiralno uvijene vreže, a sa druge preplet od dvostruko uvijene žice. Na osnovu tipoloških karakteristika jabučice, nakrsnice, sječiva i tauširanog ornamenta mač iz Muzeja u Pljevljima datuje se u XII vijek”, objasnio je dr Branko Banović, direktor Zavičajnog muzeja u Pljevljima.

Kada je u pitanju ključ koji se nalazi u privatnom vlasništvu, Uprava za zaštitu kulturnih dobara nije imala uvid i ističu da se pitanje vlasništva nad određenim predmetom definiše  onog momenta kada se nad predmetom uspostavi zaštita u skladu za Zakonom o zaštiti kulturnih dobara. “Obzirom da ključ koji pominjete nije zaštićen, te da lokalitet sa kojeg potiče takođe nije zaštićen, Uprava nije nadležna za utvrđivanje, odnosno, određivanje vlasništva”, informisali su nas iz Uprave.

Iz Centra za konzervaciju i arheologiju kažu da Centar nema ingerencije za “raspodjelu“ predmeta, a za predmete u privatnim zbirkama zadužena je Uprava za zaštitu kulturnih dobara sa nadležnom inspekcijskom službom.

Svi se slažu da je Pirlitor lokalitet koji bi trebalo još istražiti.

***

U Žabljaku obećavaju da se u narednom periodu može očekivati snažnija promocija i Pirlitora, ali i pratećih sadržaja koji su vezani za ovaj lokalitet.

“Svakako bi, obzirom na predanja i arheološke ostatke na ovom lokalitetu, trebalo predvidjeti dalja istraživanja, u cilju pribavljanja informacija koje bi omogućile podrobniju interpretaciju,“ mišljenja su u Upravi za zaštitu kulturnih dobara.

Da Pirlitor nesumnjivo predstavlja veoma značajan arheološki lokalitet i da će podržati   buduća arheološka istraživanja kojima se nadaju u bliskoj budućnosti, ukoliko bude prostora za njih, s obzirom na mali broj arheologa i postojeće projekte, ocjenjuju u Centru za konzervaciju i arheologiju Crne Gore.

“Pirlitor predstavlja jedan od prepoznatljivih simbola Žabljaka, koji do sada nije bio valorizovan u mjeri u kojoj bi možda mogao biti. I ne samo kao lokalitet, nego nijesmo u dovoljnoj mjeri iskoristili ni usmena/pisana predanja, legende, mitove koji su vezani kako za grad vojvode Momčila, tako i za ostale brojne lokalitete u našoj opštini”, samokritični su u opštini Žabljak.

U lokalno upravi napominju da su, ipak, napravljeni određeni koraci u cilju promocije, samim tim što se Pirlitor našao na listi znamenitosti Žabljaka.  Navode da su, kroz realizaciju projekta prekogranične saradnje Crna Gora – BiH, pod nazivom “Putevima Hercega Stjepana”, postavljene klupe sa nastrešnicama, table sa pričama i legendama o ličnostima i događajima iz istorije i predanja ovoga kraja. Obećavaju da se u narednom periodu može očekivati snažnija promocija i Pirlitora, ali i pratećih sadržaja koji su vezani za ovaj lokalitet.

Lokalna samouprava misli da se, pored svog istorijskog nasleđa, zahvaljujući konfiguraciji terena, Pirlitor može ponuditi i druge sadržaje, kao što je sportsko penjanje. Već je prilagođena i stijena za penjanje.

“Imajući u vidu značaj ovog lokaliteta, Opština će i za narednu godinu uvrstiti i put prema Pirlitoru u Plan za opravku lokalnih puteva, a svakako ćemo tražiti i modalitete da trajno riješimo pitanje pristupnog puta”, obećavaju iz lokalne samouprave.

Eventualna neispunjena obećanja nijesu podesna za neke nove legende. Naprotiv.

Milka USOVIĆ OBRADOVIĆ

Pratite nas na Fejsbuku, Instagramu i Tviteru. Ako imate predlog teme za nas, javite se na [email protected]
Prije nego ostavite komentar, molimo vas da pročitate Pravila komentarisanja na Portalu PCNEN

Leave a Reply