Četrnaestog jula 1930. godine, Albert Ajnštajn je u svom domu na periferiji Berlina ugostio indijskog filozofa, muzičara i dobitnika Nobelove nagrade, Rabindranata Tagoru. Njih dvojica su tom prilikom imali jedan od najpodsticajnijih, intelektualno najinspirativnijih razgovora u istoriji, koji se ticao prastarih sukoba između nauke i religije.

AJNŠTAJN: Vjerujete li u božanstvo koje je izdvojeno iz svijeta?

TAGORE: Ne u izdvojeno. Beskonačna ličnost čovjeka razumije univerzum. Ne može postojati ništa što se ne bi moglo podvesti pod ljudsku ličnost, što dokazuje da je Istina univerzuma ljudska Istina.

Objasniću ovo pomoću jedne naučne činjenice — materija se sastoji iz protona i elektrona sa prazninama između njih; ipak, materija se može činiti čvrstom. Slično tome, čovječanstvo čine pojedinci, ali su oni međusobno povezani ljudskim vezama, što ljudskom svijetu daje živo jedinstvo. Čitav univerzum povezan je sa nama na sličan način, to je ljudski univerzum. Ja sam za ovu ideju istraživao u umjetnosti, književnosti i religioznoj svijesti čovjeka.

AJNŠTAJN: Postoje dva različita shvatanja prirode i univerzuma: (1) Svijet kao jedinstvo zavisno od čovječanstva. (2) Svijet kao stvarnost nezavisna od ljudskog činioca.

TAGORE: Kada je naš univerzum u harmoniji sa Čovjekom, sa vječnim, mi to prepoznajemo kao Istinu, osjećamo kao ljepotu.

AJNŠTAJN: To je čisto ljudsko shvatanje univerzuma.

TAGORE: Drugačije ne može postojati. Ovaj svijet je ljudski svijet – naučni pogled na njega je takođe pogled čovjeka naučnika. Postoji određeni standard razuma i uživanja koje mu daje Istinitost, standard Vječnog Čovjeka čija iskustva potiču od naših iskustava.

AJNŠTAJN: To je shvatanje ljudskog subjekta.

TAGORE: Da, jednog vječnog subjekta. Moramo ga shvatiti kroz naše emocije i aktivnosti. Shvatili smo Uzvišenog Čovjeka koji nema lična ograničenja kroz sopstvena ograničenja. Nauka se bavi onim što nije isključivo povezano sa pojedincima; to je nelični ljudski svijet Istina. Religija ostvaruje ove Istine i povezuje ih sa našim dubljim potrebama; naša individualna svijest o Istini dobija univerzalno značenje. Religija daje vrijednosti Istini i mi tu Istinu prepoznajemo kao dobru kroz naš sklad sa njom.

AJNŠTAJN: Dakle, Istina ili Ljepota ne postoje nezavisno od Čovjeka?

TAGORE: Ne.

AJNŠTAJN: Kada više ne bi bilo ljudskih bića, Apolon Belvederski ne bi više bio lijep.

TAGORE: Ne.

AJNŠTAJN: Slažem se sa ovim shvatanjem Ljepote, ali ne i Istine.

TAGORE: Zašto ne? Istina se ostvaruje kroz čovjeka.

AJNŠTAJN: Ne mogu da dokažem da je moje stanovište ispravno, ali to je moja religija.

TAGORE: Ljepota je u idealu savršenog sklada Univerzalnog Bića; Istina je savršeno razumijevanje Univerzalnog Uma. Mi kao pojedinci joj pristupamo kroz svoje sopstvene greške i zablude, kroz svoja stečena iskustva, kroz svoju prosvijetljenu svijest – kako bismo inače mogli da znamo Istinu?

AJNŠTAJN: Ne mogu naučno da dokažem da se Istina mora shvatiti kao Istina koja važi nezavisno od ljudskog roda; ali ja u to čvrsto vjerujem. Vjerujem, na primjer, da Pitagorina teorema u geometriji izražava nešto što je približno istinito, nezavisno od postojanja čovjeka. U svakom slučaju, ukoliko postoji stvarnost nezavisna od čovjeka, postoji i Istina koja se odnosi na tu stvarnost; I na isti način, negacija prve mogućnosti proizvodi negaciju postojanja ove druge.

TAGORE: Istina, koja je jedno sa Univerzalnim Bićem, mora suštinski biti ljudska, inače se sve ono što mi kao pojedinci shvatamo kao istinito nikada ne može nazvati istinom – barem ne Istina koja se opisuje kao naučna i do koje se može doći jedino kroz proces logike, ili, drugim riječima, putem misli koje su ljudske. Prema indijskoj filozofiji, postoji Braman, apsolutna Istina, koji se ne može zamisliti izdvajanjem pojedinačnog uma ili opisati riječima, već se jedino može shvatiti potpunim utapanjem individualnog u njegovu beskonačnost. Ali takva Istina ne može pripadati Nauci. Priroda Istine o kojoj raspravljamo je prikaz – to jest, ono što se prikazuje kao istinito ljudskom umu i zbog toga i jeste ljudsko, a može se nazvati maya ili iluzija.

AJNŠTAJN: Dakle, prema Vašem shvatanju, koje bi moglo biti indijsko shvatanje, nije u pitanju iluzija pojedinca, već čitavog čovječanstva.

TAGORE: I vrsta pripada jedinstvu, čovječanstvu. Stoga čitav ljudski um shvata Istinu; indijski i evropski um imaju jednako shvatanje.

AJNŠTAJN: Riječ vrsta se u njemačkom koristi da označi sva ljudska bića, zapravo bi se čak i majmuni i žabe mogli njome obuhvatiti.

TAGORE: U nauci prolazimo kroz proces odbacivanja ličnih ograničenja naših individualnih umova i na taj način postižemo saznanje Istine koja se nalazi u umu Univerzalnog Čovjeka.

AJNŠTAJN: Problem potiče od pitanja da li je Istina nezavisna od naše svijesti.

TAGORE: Ono što mi nazivamo istinom je u racionalnom skladu između subjektivnog i objektivnog aspekta stvarnosti, pri čemu oba ova aspekta pripadaju nadličnom čovjeku.

AJNŠTAJN: Čak i u svakodnevnom životu osjećamo jaku potrebu da stvarima koje upotrebljavamo pripišemo stvarnost nezavisnu od čovjeka. To činimo kako bismo na racionalan način povezali iskustva naših čula. Na primjer, iako nikoga nema u kući, sto ostaje tamo gdje jeste.

TAGORE: Da, on ostaje izvan individualnog uma, ali ne i onog univerzalnog. Sto koji opažam može se opaziti istom vrstom svijesti koju ja posjedujem.

AJNŠTAJN: Ako nikoga ne bi bilo u kući, sto bi ipak postojao – ali je to već neprihvatljivo s Vaše tačke gledišta – jer mi ne možemo da objasnimo šta znači to što sto postoji, nezavisno od nas.

Naša prirodna tačka gledišta koja se odnosi na postojanje istine van ljudskog roda ne može se objasniti ili dokazati, ali ona je vjerovanje koje svi imaju – čak i primitivni ljudi. Mi pripisujemo Istini nadljudsku objektivnost; neophodna nam je ta stvarnost koja ne zavisi od našeg postojanja i našeg iskustva i uma – iako ne umijemo da objasnimo šta ona znači.

TAGORE: Nauka je dokazala da sto kao čvrst predmet jeste privid i da stoga ono što ljudski um opaža kao sto ne bi postojalo ako tog uma ne bi bilo. Istovremeno, mora se priznati da ta činjenica, da krajnja fizička stvarnost nije ništa do mnoštvo posebnih obrtnih centara električne sile, takođe pripada ljudskom umu.

U shvatanju Istine postoji vječni konflikt između univerzalnog ljudskog uma i istog tog uma zarobljenog u pojedincu. Stalni proces pomirenja odigrava se u našoj nauci, filozofiji, u našoj etici. U svakom slučaju, ukoliko postoji ikakva Istina koja nema nikakve veze sa ljudima, onda ona za nas apsolutno i ne postoji.

Nije teško zamisliti um kome se slijed događaja prikazuje ne u prostoru već samo u vremenu, kao niz nota u muzici. Takvom umu ovakvo shvatanje stvarnosti je slično muzičkoj stvarnosti u kojoj pitagorejska geometrija ne može imati nikakvog smisla. Postoji stvarnost papira, beskrajno drugačija od stvarnosti književnosti. Za um moljca koji jede papir književnost je apsolutno nepostojeća, ali za um Čovjeka ona ima veću vrijednost Istine od samog papira. Na sličan način, ako postoji neka Istina koja nema čulne ili racionalne veze sa ljudskim umom, ona će zauvijek ostati nepostojeća dok god budemo bili ljudska bića.

AJNŠTAJN: Onda sam ja religiozniji od Vas!

TAGORE: Moja religija je pomirenje Nadličnog Čovjeka, univerzalnog ljudskog duha, u mom vlastitom individualnom biću. (Preuzeto sa lifecoaching.rs)