Piše: Andrea PERIŠIĆ

„Kada bih se udala zadržala bih svoje prezime i ne mislim da je to više ili manje feministički. To bih uradila zato što ne poznajem oca i voljela bih da me jednog dana tako lakše pronađe. Razumljivo mi je i da neko ne želi ili da želi da zadrži svoje prezime. Vjerovatno bih ga i ja promijenila da nije ovoga, da bismo se djeca i ja prezivali isto. Mada bi mi najlogičnije bilo da djeca uzimaju majčino prezime”, kaže za PCNEN jedna žena koja je željela da ostane anonimna.

Njena ispovijest mnogo je više od lične dileme. Radi se o složenom izboru u kom ima pomalo i porijekla, odsustva, ljubavi i pripadanja, praktičnosti, društvenih očekivanja, ali i pobune protiv nečega što se u crnogorskom društvu i dalje predstavlja kao sasvim prirodno.

Pitanje prezimena nakon udaje često se svodi na formalnost, na administrativni detalj koji ne iziskuje neku dodatnu, ozbiljnu raspravu. Ali ono ipak pokazuje da se iza jedne, naizgled protokolarne, odluke kriju slojevi identiteta, porodične istorije, ravnopravnosti i društvene moći.

U Crnoj Gori je ono formalno uređeno Porodičnim zakonom, koji polazi od ravnopravnosti bračnih drugova i propisuje da se oni prilikom sklapanja braka mogu sporazumjeti o prezimenu. Taj zakon predviđa četiri mogućnosti: da svaki supružnik zadrži svoje prezime, da kao zajedničko uzmu prezime jednog od njih, da kao zajedničko uzmu oba prezimena, ili da samo jedan od njih svom prezimenu doda prezime drugog bračnog druga. Drugim riječima, na normativnom nivou izbor postoji i zakon ne nameće automatski da žena uzme muževljevo prezime.

Ipak, iako pravni okvir ostavlja prostor za različite odluke, on ne govori ništa o društvenim očekivanjima, porodičnim pritiscima i patrijarhalnim obrascima koji taj izbor u stvarnosti često usmjeravaju.

Iza bračne statistike

Zanimljivo je da javna statistika u Crnoj Gori uredno prati trendove u sklapanju brakova i razvoda, ali ne i ono što pitanje prezimena čini društveno i rodno važnim.

Prema podacima Uprave za statistiku MONSTAT u Crnoj Gori su tokom 2024. godine sklopljena 2 852 braka, dok su pravosnažno razvedena 853. Broj sklopljenih brakova bio je manji 17,9 odsto nego 2023, dok je broj razvoda porastao 10,1 odsto. Prosječna starost pri prvom braku u 2024. godini iznosila je 29 godina za žene i 31 za muškarce.

I dok MONSTAT objavljuje broj sklopljenih i razvedenih brakova, prosječnu starost pri prvom braku i osnovne demografske pokazatelje po opštinama, nema podataka o tome koliko žena uzima muževljevo prezime, koliko muškaraca uzima ženino, niti koliko ljudi nakon razvoda vraća prezime koje su imali prije braka. Tako jedna važna dimenzija odnosa moći i rodnih obrazaca u okviru bračne statistike ostaje nevidljiva.

Međutim, podaci koje je PCNEN prikupio od crnogorskih opština ipak pokazuju da je tradicionalni model uzimanja muževljevog prezimena i dalje ubjedljivo dominantan. U najvećem broju slučajeva žene po sklapanju braka uzimaju muževljevo prezime, dok je zadržavanje sopstvenog i dalje znatno rjeđi izbor.

U Pljevljima, na primjer, od 2021. do 2025. godine 424 žene su uzele muževljevo prezime, svega 11 je zadržalo svoje, a 52 su svom prezimenu dodale prezime supruga. U Mojkovcu je za isti period 51 žena uzela muževljevo prezime, 11 se odlučilo za dvostruko, a samo jedna je zadržala svoje prezime. U Zeti je za pet godina 370 žena uzelo muževljevo prezime, 33 ga dodalo svom, a svega 12 zadržalo svoje. Zanimljivo je da je zabilježen i jedan slučaj da je muškarac, albanski državljanin, uzeo ženino prezime.

U Beranama je slika još izraženija: 678 žena uzelo je muževljevo prezime, 68 je svom dodalo prezime supruga, a samo 36 zadržalo je sopstveno. U Plužinama je, od 36 sklopljenih brakova u posljednjih pet godina, 31 žena uzela muževljevo prezime, tri su koristile dvostruko, a dvije zadržale svoje. U Kolašinu je 106 žena uzelo prezime supruga, 20 muževljevo dodalo svom, a 15 zadržalo sopstveno. Ni u ovim sredinama muškarci gotovo nikada ne mijenjaju prezime.

Podaci iz Kotora nešto su drugačiji, ali ipak ne znatno. U toj opštini su od početka 2020. do kraja 2025. godine sklopljena 653 braka. U 431 slučaju žena je uzela muževljevo prezime, u 108 ga je dodala svom, dok je 114 žena zadržalo djevojačko prezime. Zabilježena su i dva rijetka slučaja u kojima je muškarac prihvatio ženino prezime: jedan ga je uzeo, a drugi dodao svom.

U Herceg Novom je u periodu od pet godina skopljen 841 brak, a dok matična služba ne vodi posebnu statistiku o izboru prezimena, broj supružnika koji zadržavaju svoja prezimena je, kažu iz te opštine za PCNEN, ipak osjetno veći.

,,Oko 30 odsto zaključenih brakova čine strani državljani, među kojima je najviše državljana Ruske Federacije, koji uglavnom zadržavaju svoja prezimena u trenutku sklapanja braka”, objašnjavaju iz te opštine.

Cetinje je, osim podataka o sklapanju brakova, dostavilo i nešto što većina drugih opština ne prati, podatak o prezimenu nakon raskida braka. U periodu od pet godina, 267 žena uzelo je prezime supruga, 37 svom prezimenu dodalo suprugovo, a 32 zadržale su svoje prezime. Kod muškaraca nije zabilježen nijedan slučaj promjene prezimena prilikom sklapanja braka. Istovremeno, evidentirano je 79 slučajeva u kojima su žene nakon razvoda vratile prezime koje su imale prije njegovog sklapanja. Taj podatak potvrđuje da je prezime i pitanje identiteta koje se iznova otvara nakon što se brak završi.

PCNEN do objave ovog teksta nije uspio da dobije odgovore od svih opština u Crnoj Gori kojima se obratio. To je, između ostalog, ukazalo i na institucionalni problem, jer mnoge lokalne uprave uopšte ne vode posebnu statistiku o izboru prezimena.

Iz Bara nam je rečeno da ta opština ne vodi zvaničnu statistiku o izboru prezimena prilikom sklapanja braka, iako matičari te podatke evidentiraju za svaki brak i prosljeđuju ih Upravi za statistiku MONSTAT.

Iz Nikšića navode da se ti podaci ne obrađuju sistemski u službenim evidencijama i da se ne vode odvojeno po polu.

Iako prezime govori mnogo o društvenim obrascima, država ga očito ne tretira kao relevantan pokazatelj rodnih odnosa.

Šta god izabere, žena ipak bira unutar sistema čija pravila nije sama postavila

Književnica i feministička teoretičarka Nataša Nelević za PCNEN upozorava da prezime, i u simboličkom i u doslovnom smislu, najneposrednije označava kontinuitet muške loze kao ideološki osnov patrijarhata.

,,Prezimenom se legitimiše patrijarhalno, bratstveničko pravo na nasljeđivanje svega, od potomstva do imanja. Mislim da se nigdje ne sudaramo tako direktno sa ideologijom patrijarhata kao kada se nađemo na terenu rasprava o prezimenu i pravu žena da zadrže svoje, to jest prezime svoga oca. Takvi izbori mogu imati smisla kao izraz lične emancipacije, ali žena sa tim svojim prezimenom nekako kao da ostaje odvojena od svoje djece i isključena iz poretka koji je nužno patrijarhalan”, kaže Nelević.

Drugim riječima, žena je u ovom sistemu zarobljena bez obzira na to koji izbor napravi. Ako uzme muževljevo prezime, potvrđuje obrazac koji joj je društveno nametnut. Ako zadrži svoje, to može biti čin lične emancipacije, ali ne i stvarni izlazak iz patrijarhalnog poretka, jer i tada ostaje vezana za prezime koje takođe pripada muškoj lozi – očevoj. U tom smislu, prezime se pokazuje kao konstrukcija unutar koje žena gotovo da ne može da pobijedi: šta god da izabere, ipak bira unutar sistema čija pravila nije sama postavila.

,,Zbog toga, vjerovatno, neke žene ne žele na tome da insistiraju, jer osjećaju da nije moguće na taj način izaći iz patrijarhalnog sistema. Čak i ako odluče da zadrže svoje prezime, žene su i dalje  u raljama parijarhata. One se drže sopstvene muške loze koja ih, međutim, odbacuje. Dakle, prezime je bratstvenička, patrijarhalna konstrukcija sa kojom žena ne može da uđe u borbu, a da izađe kao pobjednica”, kaže Nelević.

Psihološkinja i psihoterapeutkinja Adriana Pejaković takođe smatra da je promjena prezimena nakon udaje mnogo više od formalnosti, jer prezime nije samo administrativna oznaka.

,,U psihološkom smislu, prezime je i dio lične priče, dio kontinuiteta sopstvenog identiteta, porijekla, profesionalnog puta i unutrašnjeg osjećaja ko sam ja u svijetu. Zato kod nekih žena promjena prezimena ne izaziva gotovo nikakav unutrašnji konflikt, dok kod drugih može otvoriti vrlo suptilan, ali dubok osjećaj da se od njih očekuje da jedan dio sebe tiho odlože kako bi lakše ušle u novu porodičnu ulogu. Nije, dakle, isto za svaku ženu, ali nije ni beznačajno, jer način na koji doživljavamo svoje ime i prezime često govori o načinu na koji doživljavamo sopstveni integritet”, kaže Pejaković.

Ona dodaje i da je odluka o prezimenu kod nas rijetko potpuno privatna stvar zato što brak još nije oslobođen simboličkih tereta tradicije, patrijarhalnih očekivanja i društvenih normi koje se prenose gotovo neprimjetno.

,,Često se stvara utisak da je ‘normalno’ da žena uzme muževljevo prezime, pa svaka drugačija odluka mora dodatno da se objašnjava, pravda ili brani. Čim nešto morate da branite pred porodicom, okolinom ili čak pred potpuno nepoznatim ljudima, onda to više nije samo intimna odluka dvoje odraslih ljudi. Tada to postaje društveno pitanje, jer se žena ne suočava samo sa svojim ličnim izborom, nego i sa porukama o tome šta znači biti ‘dobra žena’, ‘prava supruga’ ili ‘porodična žena’”, kaže Pejaković.

Ova psihološkinja ističe i da, kada žena osjeća da odluku o prezimenu nije donijela slobodno, nego pod pritiskom porodice, partnera ili okoline, posljedice ne moraju uvijek biti dramatične spolja, ali mogu biti veoma značajne iznutra.

,,Može se javiti osjećaj unutrašnje nelagode, potisnute ljutnje, tuge, pa čak i nejasnog osjećaja gubitka sebe, naročito ako je ta odluka doživljena kao simboličko odricanje od nečega važnog i ličnog. Ono što je posebno važno jeste da prisila ne mora biti otvorena da bi bila psihološki stvarna. Dovoljno je da žena osjeti da će ljubav, pripadanje ili mir u porodici biti uslovljeni time da pristane. Tada odluka više nije slobodan izbor, nego vjerovatno adaptacija radi očuvanja odnosa ili izbjegavanja osude. Dugoročno, takve situacije mogu ostaviti trag na doživljaj lične autonomije, na samopoštovanje, ali i na kvalitet partnerskog odnosa, jer ono što je počelo kao ‘samo prezime’ može ostati upamćeno kao trenutak u kojem žena nije imala puni prostor da bude ono što zapravo jeste”, kaže Pejaković.

Istorijski i međunarodni kontekst

Istorijski gledano, pravo žene da nakon braka izabere šta će da radi sa prezimenom nije bilo ni u svijetu približno prihvaćeno koliko danas djeluje.

U Sjedinjenim Američkim Državama (SAD) žene formalno nijesu svuda bile izričito zakonski obavezane da uzmu muževljevo prezime, ali su sve do sredine, a u pojedinim državama i do kraja 1970-ih, postojale ozbiljne pravne i administrativne prepreke za one koje su željele da zadrže djevojačko prezime. To se odnosilo i na osnovna građanska prava i dokumenta, poput biračke registracije i vozačkih dozvola. Važna prekretnica dogodila se 1975. godine u predmetu Dunn v. Palermo, kada je Vrhovni sud Tenesija odbacio tumačenje po kojem žena sklapanjem braka automatski mora preuzeti muževljevo prezime da bi ostala upisana u birački spisak. Sud je tada jasno saopštio da običaj nije isto što i zakon, i da ne postoji pravna obaveza da žena promijeni prezime samim činom braka.

U studiji “Female Surname Choice: Historical, Cultural, and Branding Influences at Duke University” iz 2010. godine autorki Andree Coravos i Corinne Grzybowski piše da istraživači koji se bave istorijom prezimena ističu da su upravo tokom 1970-ih počele da padaju najvažnije pravne barijere koje su ženama otežavale da zadrže svoje prezime, čime je otvoren prostor za šire društvene promjene.

U nekim zemljama mnogo teže dolazi do stvarnih promjena. Japan, koji je po patrijarhalnim obrascima mnogo sličan Crnoj Gori, jedina je država u svijetu koja još zabranjuje bračnim parovima da koriste različita prezimena. Supružnici prilikom sklapanja braka mogu da izaberu prezime jednog od njih, ali u čak oko 95 odsto slučajeva prezime ipak mijenja žena. U martu 2024. šest japanskih parova podnijelo je tužbu protiv države, tvrdeći da zakoni koji nalažu da bračni parovi moraju imati isto prezime krše ustavna načela rodne ravnopravnosti i ljudskog dostojanstva.

Kako pravnica Ayako Hatano u tekstu “What is Your Name? – Gender Inequality Embedded in the Same-Surname System for Married Couples in Japan“ objašnjava, ova praksa u Japanu potiče još iz 19. vijeka.

U japanskom društvu dugo je dominirao patrilinearni porodični poredak, zasnovan na muškoj glavi porodice, poznat kao sistem ie. U okviru takvog uređenja, od žene se očekivalo da sklapanjem braka pređe u muževljevu porodicu i postane dio njegove porodične linije, pa je promjena prezimena bila sastavni dio tog prelaska. Taj princip dobio je i pravni okvir krajem 19. vijeka, kada je ugrađen u djelove Meidži građanskog zakonika iz 1898. godine. Iako je poslije Drugog svjetskog rata, revidiranim Građanskim zakonikom iz 1947, sistem ie formalno ukinut, njegovo nasljeđe ipak je ostalo vidljivo u pravilima koja uređuju prezime supružnika, ali i u društvenim očekivanjima koja ta pravila prate.

Posljedice takvog sistema posebno pogađaju žene. Sama promjena prezimena često povlači dug i zamoran niz administrativnih koraka, od izmjene ličnih dokumenata do usklađivanja brojnih službenih evidencija, što za mnoge žene predstavlja dodatni trošak, gubitak vremena i nepotreban teret. Za mnoge žene odricanje od prezimena koje su nosile od rođenja znači i osjećaj gubitka dijela ličnog identiteta. Taj izbor može imati posljedice i u profesionalnoj sferi, jer ime pod kojim su gradile karijeru, ugled i stručne reference postaje manje vidljivo ili prepoznatljivo. Upravo zato kritičari ovakvog sistema u Japanu upozoravaju da on ne funkcioniše samo kao pravno pravilo, već i kao mehanizam koji dodatno učvršćuje tradicionalne rodne uloge i patrijarhalne obrasce u društvu.

Jedna žena, koja je takođe željela da ostane anonimna, za PCNEN je ispričala da je nakon razvoda odlučila da zadrži muževljevo prezime i da je presudom dobila starateljstvo nad djecom. Kako kaže, tek kasnije je shvatila koliko administrativni sistem zna da bude neusklađen sa stvarnim porodičnim okolnostima i koliki bi joj dodatni problem predstavljalo to da je odlučila da vrati svoje prezime.

Kada je nedavno pokušala da elektronski upiše dijete u školu, sistem je automatski povukao adresu oca, iako dijete ne živi s njim, što je bila velika prepreka, jer sa tom adresom dijete nije moglo da bude upisano u školu u dijelu grada gdje zaista živi. Zbog toga je morala da ide u Ministarstvo unutrašnjih poslova (MUP), gdje je dodatno pojašnjavala situaciju i dostavljala presudu o starateljstvu, kako bi dokazala da je upravo ona roditelj sa kojim dijete živi, i kako bi izbjegla dodatne procedure, poput pribavljanja saglasnosti bivšeg supruga.

Prezime i stereotipi: Društvo kažnjava i muškarce

U međunarodnoj literaturi prezime se ne tretira kao obična administrativna odluka, nego pokazatelj rodnih normi, porodične moći, identiteta i društvenih očekivanja.

Interesantna je studija “Women's Surnames: Decisions, Interpretations and Associations with Relational Qualities“ autorki Susan Kline, Laure Stafford i Jill Miklosovic iz, sada već davne, 1996. godine. One su istraživale žene koje su promijenile prezime, zadržale svoje ili ga kombinovale sa muževljevim, i zaključile su da nije bilo značajnih razlika u kvalitetu odnosa, ali jeste u značenju koje su žene pridavale braku i prezimenu. Ti nalazi dematuju uvriježene pretpostavke da žena koja zadrži svoje prezime “manje vjeruje u brak” ili da je manje posvećena partnerstvu.

Nešto skorija studija “Marital name change as a window into gender attitudes“ autorki i autora Laure Hamilton, Claudie Geist i Briana Powella, iz 2011, pokazuje da su stavovi o promjeni prezimena nakon braka veoma dobar “prozor” u šire rodne stavove. Ove autorke i autor su na nacionalnom uzorku pokazali da su ti stavovi snažno povezani sa drugim pogledima na rodne uloge, čak i više nego neka klasična pitanja o “muškim” i “ženskim” sferama. Drugim riječima, prezime nije sporedna tema, nego vrlo precizan indikator toga kako društvo zamišlja brak i ravnopravnost.

Coravos i Grzybowski pišu da su promjene u obrazovanju i društvenom položaju žena takođe uticale na to da sve više njih zadrži sopstveno prezime nakon sklapanja braka. One navode da je rastao udio žena koje završavaju fakultete i doktorske studije i da sa višim obrazovanjem često dolazi i snažnija veza između prezimena i ličnog, ali i profesionalnog identiteta.

,,Žene sa višim obrazovanjem sve češće stupaju u brak kasnije nego ranije generacije, što znači da do trenutka udaje već imaju izgrađeniji osjećaj sebe, sopstvenu profesionalnu reputaciju i društveni položaj vezan za ime koje nose. Taj trend dodatno je ojačan od 1970-ih, kada su veća kontrola nad reprodukcijom i odgađanje braka omogućili ženama da duže razvijaju autonomiju prije ulaska u bračnu zajednicu. Zbog toga prezime za mnoge žene više nije samo porodična oznaka, već važan dio identiteta koji je tim teže napustiti što je život, karijera i samosvijest koju su pod njim izgradile snažnija”, piše u njihovoj studiji.

Zanimljivo je da se u radu iz 2018. “What Does it Mean for the Husband When His Wife Keeps Her Own Surname? autorki Rachael Robnett, Marielle Wertheimer i Harriet Tenenbaum navodi da se stereotipi ne lijepe samo za žene koje ne uzmu muževljevo prezime, nego i za muškarce koji su s njima u vezi, koji su percipirani kao neko ko ima manje moći u vezi.