Dok su evropski lideri u subotu žurno pokušavali da odgovore na naglo eskalirajući sukob na Bliskom istoku, nakon što su SAD i Izrael pokrenuli vazdušne udare na Iran, kriza je razotkrila pukotine unutar Evrope, ali i preko Atlantika, piše portal Politiko, prenosi Beta.

Američke i izraelske snage su pogodile iranske ciljeve rano u subotu, nakon što su nuklearni pregovori sa Teheranom zapali u ćorsokak. Iran je potom uzvratio napadima širom regiona, što je dovelo do poremećaja u vazdušnom saobraćaju i podizanja borbene gotovosti u više država Persijskog zaliva, uz strah od šireg regionalnog sukoba na Bliskom istoku.

Brisel je brzo zauzeo oprezan ton. Visoka predstavnica EU za spoljnu politiku Kaja Kalas je upozorila na mreži X da je situacija “krajnje opasna”, dok je predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen naglasila da je “od presudne važnosti” spriječiti dalju eskalaciju. Predsjednica Evropskog parlamenta Roberta Mecola takođe je pozvala na uzdržanost.

Međutim, na nacionalnom nivou, poruke iz Evrope znatno su manje jedinstvene. U zajedničkoj izjavi, Francuska, Njemačka i Ujedinjeno Kraljevstvo su istakli  da “nisu učestvovali u udarima” SAD i Izraela, dok su istovremeno osudili iranske protivnapade i pozvali Teheran da se okrene “pregovaračkom rješenju”.

Britanski premijer Kir Starmer je slijedio tu liniju balansiranja, rekavši da Velika Britanija “nije imala nikakvu ulogu” u udarima, ali je i osudio “odvratni režim” u Iranu i naglasio da je “primarni cilj” Vašingtona da spriječi Teheran da dođe do nuklearnog oružja. Starmer je dodao da su britanski avioni već u vazduhu u okviru koordinisanih regionalnih odbrambenih operacija.

Španski premijer Pedro Sančes, međutim, osudio je američko-izraelsku operaciju kao “jednostranu vojnu akciju” koja rizikuje stvaranje još neprijateljskijeg globalnog poretka. Češki premijer Andrej Babiš zauzeo je suprotan stav, poručivši da Prag “stoji uz svoje saveznike” i upozorivši da iranske nuklearne ambicije i njegova “podrška terorizmu” predstavljaju prijetnju Evropi.

Nordijski i istočnoevropski lideri su zauzeli bezbjednosno orijentisan pristup. Švedski premijer upozorio je na “ozbiljnu eskalaciju” i naglasio da je u interesu Evrope da Teheran “nikada ne bude u stanju da razvije nuklearno oružje”, uz poziv na uzdržanost i poštovanje međunarodnog prava. Poljski premijer Donald Tusk je rekao da Varšava pažljivo prati situaciju i priprema se za “različite scenarije”, dodavši da su poljski građani, uključujući osoblje ambasade u Teheranu, bezbjedni.

Ukrajinski predsjednik Volodimir Zelenski je zauzeo stav bliži Vašingtonu, pohvalivši odlučnost SAD i poručivši da “kadgod postoji američka odlučnost, globalni kriminalci slabe”, što je ocijenio kao jasnu poruku koja bi trebalo da odjekne u Moskvi.

Evropski stav, naročito Francuske, Njemačke i Britanije, izazvao je oštru reakciju američkog senatora Lindzija Grejema, bliskog saveznika američkog predsjednika Donalda Trampa, što dodatno naglašava geopolitičke tenzije koje se sada šire preko Atlantika.

“Blago rečeno…. razočaran sam zajedničkom izjavom”, napisao je Grejem na mreži X, optuživši Zapadnu Evropu da je “patetično omekšala” i pozvavši evropske lidere da podrže napore za suprotstavljanje režimu u Teheranu. Iranskom narodu poručio je da je Tramp “čuo njihove vapaje” i da je “pomoć stigla u velikoj mjeri”.

Ovakav neuobičajeno oštar rečnik pokazuje koliko kriza na Bliskom istoku brzo postaje stvarni test transatlantskog jedinstva, dok evropske prestonice pokušavaju da izbalansiraju podršku Vašingtonu pozivima na deeskalaciju, ocjenuje Poitiko.

Brisel sada prelazi u krizni režim, nižu se hitni sastanci širom Evrope i u okviru multilateralnog sistema.

Usred ovih geopolitičkih potresa, evropski zvaničnici se pripremaju za suočavanje koje bi u narednim danima i nedjeljama moglo dodatno da optereti zapadno jedinstvo, zaključuje se u tekstu.