“Ideologija novocrnogorstva podijelila je sudbinu Đukanovićevog DPS-a nakon izbora 2020. Dešavanja na političkoj sceni u periodu od 2020. do 2023. jasno govore u prilog tezi da je crnogorska zajednica većinski odbacila ovu identitetsku platformu. DPS-ov obračun sa SPC okončan je potpisivanjem Temeljnog ugovora, a noseće institucije novocrnogorskog projekta, Crnogorska pravoslavna crkva i FCJK, ne pokazuju sposobnost da prežive pad režima koji ih je sve vrijeme podupirao”, ocjenjuje Feđa Pavlović, politički teoretičar, u polemičkom tekstu koji je objavio portal CdM.

Pavlović zaključuje “da novocrnogorstvo, kao identitetska platforma, očigledno nema kapacitet da u postđukanovićevskom dobu posluži izgradnji održivog, minimalno kohezivnog kolektivnog Mi, koje bi odgovorilo izazovima XXI vijeka. I da nam je potrebna alternativna koncepcija crnogorskog nacionalnog identiteta”.

On kaže da “nema nikakve potrebe da se crnogorski nacionalni identitet koncipira po obrascu srpskog nacionalizma, to jest na bazi jezika, kulture i crkve”. “Čini mi se da mi Crnogorci imamo drugu, kredibilniju kartu na koju bismo mogli da zaigramo”, kaže Pavlović.

“Jedna od karakteristika crnogorskog identitetskog prostora je relevantnost razlike između nacionalnosti i narodnosti – razlike koja nije bog zna kako teorijski čvrsta, ali je veliki broj naših ljudi živi. Ako se narodnost ogleda u odgovoru na pitanje “kojim jezikom govorim”, “kojoj kulturi pripadam”, “koje mitove baštinim”, nacionalnost se, u našem kontekstu, može čitati kao odgovor na pitanje “koja je moja otadžbina”. Sa kojom je političkom zajednicom, utemeljenom u prostoru/teritoriji i istorijskom trajanju, skopčana moja sudbina?

Crnogorski nacionalni identitet mogao bi se koncipirati u ključu te razlike između nacionalnosti i narodnosti – preciznije, u odnosu prema otadžbini, koji se temelji na svijesti o vjekovnom iskustvu državnosti i svih onih specifičnosti koje karakterišu istorijski razvoj crnogorske državne zajednice. Zajednice koja se formirala na zborovima, na gumnima ispred manastira, na Stegi naših glavara i poslanicama naših vladika, u bitkama koje su nam preci zajednički vojevali i svemu što su crnogorska plemena zajednički proživjela i propatila tokom vjekova borbe protiv turskog osvajača – borbe ‘za krst časni i slobodu zlatnu’ ali i za goli opstanak. Tu ima dosta materijala. Sasvim dovoljno za naciju.

Ovakva koncepcija crnogorskog nacionalnog identiteta ne bi ni “ukidala” ni isključivala nikog, a ponajmanje ‘novocrnogorce’ – upravo zato što ona funkcioniše u sasvim različitom registru. Zato što se ne bavi kulturno-jezičkim karakterom crnogorske zajednice, već njenim istorijskim i političkim subjektivitetom. Ona je stoga u potpunosti kompatibilna i sa novocrnogorstvom i sa osjećajem pripadnosti srpskom kulturno-jezičkom prostoru. I ona bi, kao takva, bila inkluzivnija, a time i dugoročno održivija kao platforma za izgradnju crnogorskog kolektivnog Mi”, piše Pavlović.