Sta je to danas zajednicko za BiH, Srbiju, Crnu Goru, Hrvatsku, Sloveniju, Makedoniju? Samo pojam koji je naknadno izmisljen kao izvedenica

Piše: Ljiljana Kajkut/Nezavisne Novine

Sta je to danas zajednicko za BiH, Srbiju, Crnu Goru, Hrvatsku, Sloveniju, Makedoniju? Samo pojam koji je naknadno izmisljen kao izvedenica.

U vrijeme kasnih devedesetih pokazala se potreba za pojmom koji bi bio prakticna zamjena za ime nekadasnje poli-drzave.

Poli-drzava je nestala, ali su ostali njeni manje ili vise osakaceni komadi, koji ce nakon nekog izvjesnog vremena i sami postati drzave. Ali, ne poli-drzave, to vise nije u modi. Potreba za terminom koji bi bio adekvatan da opise srusenu drzavu je rasla i dalje i doslo se na ideju da to bude Ex-Yu. Interesantno.

Ako bismo bili po zanimanju strasni morfofonolozi, pred nama bi bio veliki izazov proucavanja ovog pojma.

Rijec “ex” jeste porijeklom iz latinskog jezika i jedno od njenih znacenja je da kao prefiks oznacava nesto sto je proslo, bivse, nepostojece u vremenu kada se o tome govori. Skracenica “Yu” nam je svima dobro poznata.

Pojam sadrzi cetiri foneme, a dvije od cetiri ne postoje ni u jednom od “nasih” jezika (misli se na foneme pisane na latinicnom pismu).
X i Y u matematici su oznake za nepoznate vrijednosti – ima li tu paralela sa bivsom drzavom? Uvijek smo htjeli imati nesto sto nam ne pripada i teznja da se priblizimo Zapadnoj Evropi u ovom slucaju je banalizovana do patetike. Prozodija latinskog jezika kratko, efektno, a danas sve vise moderno, daje pojmu i neku sentimentalnu notu necega sto je proslo i cega vise nema. Potpuno u duhu “nasih jezika”. “Nas? Ciji? Ko smo to mi?”

U predgovoru knjige “Antologija kratkih prica Ex-Yu 1990-2000” priredjivac, autor projekta Goran Jankovic kaze za pojam Ex-Yu: “On je cisti fakat i ovdje je upotrijebljen kao nas zajednicki imenitelj.” A, na pitanje ko smo “mi” kaze: “Mi smo svi oni koji ni s kim drugim nemaju veci zajednicki nazivnik.” Tuzno, ali istinito.

“Antologija kratkih prica Ex-Yu” zamisljena od strane priredjivaca kao “podvlacenje crte” u knjizevnosti, posebno domenu kratke price je pokusaj da nakon perioda medjusobnog udaljavanja drzava svede konacni racun na polju knjizevnosti.

Knjiga je napisana kao skup sest posebnih cjelina, od kojih je napravljen reprezentativni izbor vodecih i najcitanijih pisaca u periodu decenije koja se analizira. Price su odabrali: Matej Bogataj (Slovenija), Slobodan Kostic (Srbija), Dragi Mihajlovski (Makedonija), Andrej Nikolaidis (Crna Gora), Robert Perisic (Hrvatska) i Marko Vesovic i Enver Kazaz (Bosna i Hercegovina).

Svi tekstovi autora su autenticni, sto je s jedne strane dobro jer se podrzava autenticnost autora i jezika, a s druge postoji prepreka za sve citaoce koji ne citaju na makedonskom i slovenackom jeziku.

Pored relativne geografske blizine, daljina u razmisljanju i pisanju je velika. Moglo bi se cak generalizovati da u svakoj drzavi posebno se razvio poseban pravac i stil sa eventualnim “izletima” pojedinih, ali rijetkih autora koji se nasao izvan svojih okvira pisanja.

Ova antologija je jedan fenomen, kao sto je uostalom bivsa drzava bila. Fenomen je u tom smislu, jer je politicki i geografski u jednom periodu autorima bilo otezana medjusobna razmjena iskustava i na taj nacin u okvirima jedne drzave razvijao se autentican stil pisanja.

Podvucimo crtu i pogledajmo sta se to dogodilo zapravo u razvoju kratke price na prostorima Ex-Yu: U BiH je Kazaz okarakterisao kao “poetiku patnje”. Okviri nekadasnje forme pricanja su potpuno prekinuti i od uvod-zaplet-rasplet, davno prevazidjenog sablona, nije ostalo gotovo nista, sto je upravo i iskorak prema postmodernom pisanju, ili: kraju modernizma i pocetku postmodernizma. Sadasnja prica je bazirana manje na pricanju, a vise na ontoloskom. Mnogo vise aktuelnih tema rata i kasnije, vec krajem devedesetih, filozofije svakodnevice. Nakon nestanka Jugoslavije, Crna Gora nije imala knjizevnosti u pravom smislu znacenja i onda u periodu o kojem govorimo dozivljava svoje ponovo rodjenje. Nikolaidis kaze da su “pisci uvrsteni u ovaj izbor autori knjizevnosti postherojske Crne Gore”. Crna Gora se apsolutno opredijelila za novi pocetak i djelimicni do potpuni raskid sa tradicionalnim nacinom pisanja. Nastaje termin “nova crnogorska literatutra”, a postoji i nada da ce 99% svih autora Crne Gore koji pisu poeziju naci opredjeljenje u prozi.

U Hrvatskoj kratku pricu pisu najcesce novinari. “U hrvatskoj kratkoj prici devedesetih osjeca se kudikamo vise novinska “demokraticnost”, negoli ekstra knjizevni “elitizam”“, kaze Perisic u predgovoru njegove selekcije prica. Napusta se i postmodernizam i veci se akcenat stavlja na naraciju.

Makedonska prica je ostala dosljedna tradicionalnom u pisanju. Iako se primjecuju pojedinacni eksperimenti, prisutan je i dalje jak uticaj narodne usmene knjizevnosti, legendi, mitova i predanja.

Srpska proza je po misljenju Kostica “ostala marginalizovana u odnosu na glavne knjizevne tokove, ali dovoljno prisutna u programima izdavaca da bi nasla put do citalaca”. Razvila se u pravcu postmodernizma sa dovoljnim elementima licne autenticnosti. Ali, kako ni postmodernizam ne poznaje odredjenu i strogu semu, nego daje otvoren, sirok prostor stvaranja u okvirima postmodernizma, tako su fikcija i estetika nasle utociste u formi kratke price.

Slovenacka kratka prica je duboko intimna. Od pocetka osamdesetih godina slovenacka proza pocinje svoj intenzivan razvoj, da bi u devedesetim najcesce teme bila koncentrisane na nasilja, agonije, fantastiku, erotiku. U devedesetim godinama prozno stvaranje je dozivjelo do tada svoj nejveci obim.

Podvucimo crtu na podvlacenje crte:

O knjizi je najvise govora bilo u Crnoj Gori, u Hrvatskoj je propracena tekstom u “Jutarnjem listu”: “Kome treba ova antologija”, a u Sarajevu je bila prva promocija knjige sa nekoliko novinskih osvrta. Ovdje je ideja kao osnov za saradnju i sirenje ideja nauke i kulture, saradnju komparatista, kriticara, knjizevnika i izdavaca, ali i kao podsticaj za slicne projekte. Ako postoji ideja da se slican projekat uradi u domenu poezije, nadajmo se da ce autenticni tekstovi na slovenackom i makedonskom jeziku biti prevedeni.