U političkom osvrtu pod naslovom “Od normi do buke: Zašto EU govori o reformama, ali podstiče pad na Balkanu” pruža se pravovremena i oštra analiza pristupa EU proširenju na Zapadni Balkan, i ukazuje na nesklad između retorike i prakse.

U ovom dokumentu, članica BiEPAG-a Jovana Marović tvrdi da EU narušava svoj kredibilitet na Zapadnom Balkanu prioritizirajući stabilnost i strateške interese nad demokratskim reformama. Uprkos pozitivnoj retorici, EU toleriše nazadovanje, nagrađuje autokrate i nedosljedno primjenjuje uslovljenost. Ovo produbljuje javno nepovjerenje i slabi podsticaje za reforme.

Marović poziva na uspostavljanje vremenski ograničenog puta za pristupanje, ubrzavajući proces za predvodnika/e na osnovu mjerljivog napretka u vladavini prava, usklađujući retoriku EU sa stvarnošću i dosljedno sprovođenje jasnih kriterijuma za pristupanje. Takođe, poziva na ograničavanje zloupotrebe bilateralnih veta i osnaživanje civilnog društva kako bi se vratio normativni autoritet i kredibilitet EU u procesu proširenja.

“Čak i uz odobreni plan Crne Gore od strane Evropske komisije (EK) za zatvaranje svih poglavlja do kraja 2026, teško je procijeniti da li ovo predstavlja stvarni napredak ili samo pobožnu želju Komisije.

Postoji nesklad u retorici između EK i njenih država članica, pri čemu je prva znatno optimističnija. Ovaj oprezni optimizam ublažava suzdržanija retorika država članica, koje na kraju imaju odlučujući glas o prijemu novih članica. Na primjer, koalicioni sporazum nove njemačke vlade prioritizira unutrašnje reforme nad integracijom novih država članica. Spor tempo institucionalnih reformi u EU tako može značajno odgoditi proširenje”, upozorava Marović.

Ona navodi kako je paradoksalno da uloga civilnog društva izgleda sve neznatnija što je zemlja bliže EU. “Na primjer, jačanje saradnje sa civilnim društvom bilo je jedan od uslova za otvaranje pregovora Crne Gore sa EU, ali civilno društvo nije uključeno u mjerila za zatvaranje poglavlja 23 i 24, koja se odnose na vladavinu prava”.

Marović ocjenjuje da pohvale koje stižu iz Brisela na račun aktuelne crnogorske vlasti, a “bez jasnih i opipljivih obaveza da će Crna Gora uskoro postati članica EU”, “čine više štete nego koristi zatvarajući prostor za konstruktivnu kritiku od strane aktera koji su ključni za unapređenje demokratizacije”.

“Posebno je problematično što je ovo uslijedilo nakon potpisivanja kontroverznih sporazuma između crnogorske vlade i Ujedinjenih Arapskih Emirata (UAE) u martu 2025, koji bi mogli ugroziti evropski put zemlje. Iako je EK navela da sporazum eksplicitno ne krši zakonodavstvo EU ili Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju (SAA), upozorila je da određene odredbe mogu dovesti do kršenja ako se pogrešno tumače ili nepravilno implementiraju. Poseban paradoks je što Crna Gora zatvara Poglavlje 5, koje se odnosi na javne nabavke, jer je EK dala zeleno svijetlo, potvrđujući da su uslovi ispunjeni, do kraja juna.

Međutim, kroz ove sporazume sa UAE, Crna Gora je spremna da ustupi koncesiju svog teritorija na gotovo 100 godina investitorima koji su unaprijed izabrani bez tenderskog postupka, jer je investitor obratio javnosti čak i prije nego što je sporazum ratifikovan u crnogorskom parlamentu. Propuštanjem da stvari nazove pravim imenom, EU dodatno otvara vrata trećim akterima da obezbijede svoje ekonomske interese na Balkanu prije same EU, dok istovremeno ometa jačanje vladavine prava”, zaključuje Marović.