Piše: Petrit Čolaku

„Jedno smo nebo

dva lista s iste grane

dva kamička iz iste reke…“

U doba Jugoslavije, đaci na Kosovu su učili ovu patriotsku poemu o dvojci partizana, Bori Vukmiroviću i Ramizu Sadikuu, koji su se u Drugom svetskom ratu borili protiv fašističke okupacije.

Poema, koju su učenici učili i na srpskom i na albanskom jeziku, opisuje Srbina, Vukmirovića, i Albanca, Sadikua, kao “dva tela iz iste krvi”.

Poema ih veliča kao heroje jer su odbili da se razdvoje kada su ih streljali, i u njoj se kaže: “od istog smo metka pali”.

Njih dvojica su se zagrlili kada su ih u aprilu 1943. godine pogubljivali italijanski vojnici.

Posle Drugog svetskog rata, Vukmirović i Sadiku, koji su bili članovi Komunističke partije, proglašeni su narodnim herojima, a tokom jugoslovenskog perioda promovisani su kao simboli “bratstva i jedinstva”, državne ideologije Josipa Broza Tita.

Mnoge ulice i škole su dobile ime po njima, a i sportski centar u Prištini izgrađen 1977. godine nazvan je “Boro i Ramiz”.

Oni su ubijeni na periferiji sela Landovica kod Prizrena na Kosovu, gde je izgrađen i spomenik koji ih simbolično prikazuje zagrljene pred pogubljenje.

Ali danas, na Kosovu se na Boru i Ramiza gleda drugačije, njihov prijateljski zagrljaj je u velikoj meri zaboravljen, a njihova zajednička borba je pala u senku nedavnog sukoba.

Kada je 1999. godine rat između kosovskih gerilaca i snaga Slobodana Miloševića završen, spomenik u Landovici je bio uklonjen. Na njegovom mestu je postavljen drugi, posvećen palim borcima Oslobodilačke vojske Kosova (OVK) koji su se borili protiv vladavine Beograda.

Sportski centar u Prištini je preimenovan u “Palata omladine i sporta”, i pred njegovim ulazom je sada impozantan poster savremenog kosovskog heroja – bivšeg komandanta OVK-a Adema Jašarija, kojeg su ubile jugoslovenske bezbednosne snage tokom krvave opsade njegovog doma 1998. godine.

U Gradskom parku u Prištini još uvek postoji kamena bista Ramiza Sadikua. Nekad je pored njegove biste stajala i bista Bore Vukmirovića, ali je ona uklonjena posle rata i danas Ramiz stoji sam.

Ibrahim Čitaku, penzionisani vozač iz Prištine, kaže da je spomenik u parku trebao biti zaštićen jer je deo istorije Kosova. “Mislim da ne znamo vrednosti tog vremena. To je žalosno”, kaže Čitaku.

Ali penzioner Halil Rama ima drugačije mišljenje: “On [Ramiz] je umro za njega [Boro]”, kaže Rama.

On smatra da Ramiz nije imao drugu opciju osim da bude streljan zajedno s Borom.

“U suprotnom bi ga ubili Srbi”, naglašava Rama, dodajući da su njegovog oca ubile partizanske snage 1945. godine u masakru u Baru, u Crnoj Gori.

S druge strane, Granit Maraj i Blerim Drešaj, studenti na Univerzitetu u Prištini, kažu da malo znaju o Bori i Ramizu.

“Moja generacija možda ima više saznanja o stvarima koje su se desile posle rata na Kosovu. Kao 19-godišnjak nemate mnogo saznanja o stvarima koje su direktno povezane sa srpskom okupacijom ili su povezane sa [Srbima] koji su ostali na Kosovu”, kaže Maraj.

Drešaj (19) kaže da zna za Ramiza, ali da nije imao pojma ko je bio Boro.

“Čuo sam za ovo prvi put danas”, potencira on.

Prošlog meseca, grupa mladih ljudi koji rade na prekograničnom projektu “Youth Memories” (“Sećanja mladih”), za kratko je ponovo ujedinila Boru i Ramiza u parku u Prištini postavljajući fotografiju njih dvojice na mestu gde nedostaje jedna bista.

“Danas smo učinili simboličan gest postavljanjem fotografije koja prikazuje dvojicu drugova zajedno – način da se premosti jaz nacionalističkih podela”, napisali su na “Fejsbuku”.

Kažu da su želeli da pokažu međuetničko prijateljstvo i jedinstvo koje je postojalo među ljudima tokom antifašističke borbe na Kosovu u Drugom svetskom ratu.

“Youth Memories” je projekat koji obuhvata ljude iz Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Makedonije, Crne Gore, Srbije i sa Kosova i ima za cilj da istraži spomenike širom bivše Jugoslavije kako bi se “dobila jasna slika o kulturi koja ih je stvorila“.

Projekat je sponzorisala organizacija za razvoj medija “Internjuz” i ima podršku nevladine organizacije “Inicijativa mladih za ljudska prava”. Njegov cilj je borba protiv nepoverenja i diskriminacije koje potiču iz različite perspektive novije istorije u regionu.

Na kraju će učesnici raditi zajedno na izgradnji novog spomenika sa porukom mira, tolerancije i jedinstva.

Jedna od učesnica, Venera Cocaj, koja je rođena u Hrvatskoj a danas studira u Prištini, kaže da se spomenicima često manipulisalo iz političkih razloga.

Ona je kao primer navela spomenik u centru Prištine podignut herojima Narodnooslobodilačke borbe (NOB) u Drugom svetskom ratu poginulim u borbi protiv fašističke okupacije.

Spomenik posvećen osmorici partizana danas je prefarban bojama zastava Sjedinjenih Američkih Država (SAD), Francuske i drugih zemalja koje su tokom rata 1999. godine smatrane prijateljima Kosova.

“Značenje spomenika se promenilo. Ovo je politički rat, čak i sa spomenicima”, smatra Cocaj.

Ona takođe navodi da je miran otpor vladavini Beograda na Kosovu deceniju pre rata, isto tako važan period za Albance u zemlji, ali da ne postoje spomenici posvećeni tom vremenu.

“Sve što dete rođeno nakon 2000. godine može videti od spomenika jesu oni posvećeni borcima [OVK]. Rat i OVK su činjenice, ali postoje i mnogi drugi važni događaji koji su se desili tokom devedesetih”, kaže ona.

Jeta Redža je još jedna učesnica u projektu. Ona kaže da veruje da mladi ljudi u regionu imaju, osim ratova, više zajedničkih stvari koje definišu nedavnu istoriju njihovih zemalja.

“Sa ovakvim istorijama, izolacija guši prošlost”, smatra ona.

Mladi ljudi iz regiona možda više neće biti “šta sam ja bez tebe“, kao što kaže poema o Bori i Ramizu iz jugoslovenskog doba, ali radeći zajedno, mogu početi da ruše savremene stereotipe, sugeriše projekat “Sećanje mladih”.

Ili, kako je Redža naglasila: “Želimo da budu prikazani različiti narativi.”

Balkaninsight.com