Upravo u času kada se u međunarodnim medijima počeo probijati narativ o makedonskog građanskoj revoluciji, potaknutoj odozdo od grass-root aktera i nošenoj na barjaku mladih generacija koje ne priznaju etničke, vjerske i stranačke podjele, dešava se klasična deja vu, balkanska situacija. Otkako su mjesecima stajali po strani, posmatrajući političku krizu, pokret “Besa“ je 13. juna održao svelabanski protestni skup! Sa uobičajenom etničkom scenografijom, poznatim parolama i idući po maršuti koja vodi kroz “albanske teritorije“ u glavnom gradu – učesnici protesta, nekoliko hiljada njih, stigli su i stali ispred (kakva simbolika) mosta koji ne samo da spaja dvije strane Skopje, nego i direktno vodi do zgrade vlade gdje je smješten tzv. Kamp slobode. Sa samog mosta, a bez ikakvog pokušaja kontakta sa opoziciskim šatorašima, poslate su poruke političarima i javnosti.
U suštini, činjenica da se stalo ispred mosta (iz bezbjednosnih razloga, kako je bilo rečeno) je najveća poruka poslata sa tog skupa! Druga značajna stvar leži u tvrdnji organizatora da se protest održava zbog potrebe da se čuju “albanske istine“, kao i da se zatraži ostavka od vlade i da se delegitimiraju vodeće albanske stranke (DUI i DPA). Dakle, opoziciski projekat poznat pod imenom ”Istina o Makedoniji“ sada već postaje pluralan, višeslojan, etnički obojen i zbog toga i kontradiktoran po mnogo čemu, a posebno po pitanju ”resetovanja“ za koje se zalažu protivnici sadašnjeg načina vladanja. (Usput, govori se o “albanskim istinama“ – što je očito u pluralu i unutar albanske zajednice.)
Ako su na protestima 5. i 17. maja bile simbolično vezane makedonska i albanska zastava da bi se kreirao privid multietničnosti i narativ svojevrsnog “bratstva jedinstva“, tako ovog 13. juna čvor se razvezao. Ovo nije ništa novo, naravno, ali sam čin pretstavlja udarac onome što je trebalo biti novo, autentično, građansko. Podršku protestu pokreta ”Besa“, riječju ili fizičkim prisustvom, su dali veliki broj organizacija i stranaka iz drugih albanskih država i dijaposre, ali daleko važnija je ona koja je stigla od onih koji su do nedavno bili percepirani kao glasnici novog građanstva u albanskoj zajednici. Postaje jasno da je svegrađanska koalicija u povoju i da ostaje samo (ne)željeni cilj za neke buduće generacije. Stajanjem ispred ovog skupa, de facto, razdružili su se i ljudi koji su bili članovi profesorskog i studentskog plenuma, novinari, intelektualci i pisci.
Dobar znak, koji ipak ostavlja nadu, je činjenica da po broju učesnika ovo nije bio najmasovniji skup. Očito da i građani albanske nacionalnosti duvaju na jogurt, i da se više ne pale lako na nacionalističku retoriku. U kontekstu čitave političke krize u Makedoniji, ovo ipak ukazuje na najevidentniji i najvažniji indikator: isto kao i kod Makedonaca, tako i kod Albanaca, i pored izvjesnog talasanja i aktivizma, većina ostaje po strani i ne prilazi niti platformi opozicije (Građani za Makedoniju) niti pokretu mladih ”Protestujem“. Teško je vjerovati da ih je objektivno stanje u zemlji, a pogotovu ono što su čuli od tzv. bombi, ostavilo indiferentnim i sasvim je vjerovatno da su vladajuće elite izgubile mnogo na planu povjerenja građana. To će im se osvetiti u vrijeme izbora, ali do tada većina ne vjeruje da bi protestima nešto promijenila, niti vidi pravu alternativu.
Otkrivajući uzroke, važno je ponovo potsjetiti na činjenicu da je od 2001. godine Makedonija konsocijaciski sistem, tzv. zajednica zajednica. Ovaj je sistem karakterističan za zemlje u kojima ne postoji demos, već demoi (u Makedoniji to podrazumeva dvojinu, a ne množinu, jer su manje etničke grupe negdje na marginama, bezglasne i bez većeg političkog uticaja). Po svojoj suštini i načinu funkcionisanja, konsocijacija je kartel etničkih elita i njoj nije potreban građanski supstrat ili razvijeni demokratski kontrolni mehanizmi, posebno oni odozdo. Politička kultura, koja je ionako bila niska, sada je još niža, jer građanska kultura je čak i nepoželjna za “stabilnost“ sistema podijeljene vlasti (power-sharing). Treće, konsocijacija je nužno zlo, ali i privremeno rješenje za postkonfliktni period. Poznato je da ona može postojati u unitarnom obliku, ali i u federalnom – a Makedonija se već više od deceniju kreće od unitarnosti ka federalizmu. Empiriska iskustva pokazuju da ovakav sistem, pod određenim okolnostima, može biti prevaziđen konsolidacijom demosa (sa mnogo napora, rada, strpljenja, razumijevanja, učenja i želje za zajedništvom) – ili se može sasvim raspasti (što je daleko lakši posao).
Tokom godina i albanske političke stranke su postepeno gubile ne samo kredibilitet, nego i politički narativ kojim su ranije osvajale simpatije. Razlozi za to su sljedeći: ratno junaštvo blijedi, od njega se ne živi (što možda najbolje znaju veterani i svi koji su vjerovali ratnim obećanjima); privilegije vlasti imaju pacificirajući (i korumpirajući) efekat čak i na najratobornije likove, koji su izašli iz uniformi i ušli u politiku a da su jedva nešto znali o politici, ekonomiji, socijalnim problemima, reformana i sl.; strancu su insistirali (i insistiraju) na konstruktivnost i stabilnost (zapadni Balkan odavno nije na prioritetnoj listi), a zaboravili su ekonomsku pomoć za postkonfliktno društvo; problem sa imenom (koji je problem samo Makedonaca, u očima albanske javnosti) ali i unutrašnja kriza EU i njene politike proširenja su doveli do neuvjerljivosti jedine agende koju su nudile albanske partije: članstvo u NATO i EU, a time i rješavanje integralnog albanskog pitanja. Konačno, tokom 14 godina od konflikta, albanske elite su uspjele dobiti dosta etničkih koncesija (uključujući i amnestiju za ratne zločine, a najnovija je promjena imena škola, od kojih jedna nosi ime palog borca UČK u skopskoj opštini Čair). Nije preostalo još puno u tom manevarskom prostoru za međuetničku trgovinu, ako ne računamo radikalne, strukturne i ustavne zahtjeve.
Građani Albanci su socijalno pogođeni krizom i politički marginalizovani, sa narušenim ljudskim pravima, podjednako kao i svi ostali, ali podijeljeni u svoja etnička stada jedva i da percepiraju zajedničku sudbinu. Udruživanje u sklopu jedne građanske platforme (ili u zajedničkim strankama) se smatra izdajstvom, posebno prema već osvojenim etničkim pravima i ustavnim garancijama. Nesrećni sa svojim etnopolitičkim elitama, a nespremni da im sasvim okrenu leđa – to je dominantni osjećaj koji vlada u svakoj od zajednica. Novokomponovana platforma Zorana Zaeva je ad hoc, providna, i zato nije prihvaćena kao nešta zaista novo u političkom sistemu.
Agenda pokreta “Besa“ je nesumnjivo etnonacionalistička, čak i u antigruevističkom i kvazidemokratskom izdanju. Ono što bi u normalnim uslovima bilo neprijatno i politički nekorektno, sada kada je Pandorina kutija otvorena, postaje sasvim normalno i legitimno. Ovdje se ne radi ni o kakvom “trećem putu“, nego o radikalnijoj verziji DUI i DPA, tj. potsjetnik na njihovu političku mladost, na vrijeme etnopolitičke mobilizacije kao prečice za osvajanje vlasti. “Besa“ je bez stida demonstrirala to još kada se ”proslavila“ pokušajem da fizički sruši spomenik cara Dušana. U njenom novogovoru se miješaju građansko sa etničkim na način koji nema nikakvog smisla, čak i ukoliko se prihvati činjenica da postoje demoi.
Društvene i političke okolnosti su idealne: svaki je režim najranjiviji u vrijeme prelaska iz autoritarnog u demokratski poredak, tj. kada su institucije slabe a elite delegitimisane. Duh je izašao iz boce, pa novonastalu situaciju mogu koristiti grupacije sa različitim agendama. Dešava se nešto što je još od početka bilo lako predvidljivo: skupljeni pod jednom (etničkom) zastavom uputili su etničku poruku da su Albanci žrtve, diskriminisani i politički nepriznati, i da je zato krajnje vrijeme promijeniti okvir, ustav, ali i ime.
Ovo je, ipak, svojevrsna unutaralbanska opozicija u odnosu na već postojeće stranke. Kumanovski incident je, ipak, pokazao da Ahmeti ne mora brinuti zbog ovakvih novih subjekata, ali da je njegova pozicija dovedena u pitanje iz šireg regionalnog konteksta, kroz regionalni impuls koji dolazi od onih koji se osjećaju iznevjereni od strane svog nekadašnjeg saborca i komandanta. On bezuspješno pokušava da im objasni suštinu Ohridskog okvirnog sporazuma, ali oni već gledaju nekakav širi okvir bez njega u njemu.
Pretpostavka da u Makedoniji postoje dva demosa je krajnje problematična, jer ni jedna zajednica ne daje dovoljno indikacija da je dostigla taj nivo političke integracije i demokratskih standarda, a da se više radi o etnosima koji su se preobukli u demokratsko ruho. Ukoliko se “Besa“ sa njenim potencijalnim partnerima (kao odmetnik Zijadin Sela iz DPA) uspiju nametnuti kao popularna opcija za Albance, onda će to biti snažan udarac za socijaldemokratsku opoziciju i to u deliktanom trenutku u kome se pregovara o prelaznoj vladi i novom sistemu: ne samo da u vodu pada sladunjavi narativ o “bratstvu-jedinstvu“ rođenom iz otpora prema diktatoru, nego dobija i potencijalnog budućeg političkog partnera s kojim će morati da trguje u pokušaju stvaranja koalicione vlade, i to na platformi koja uopšte nije različitija od ove na kojoj koaliciraju VMRO-DPMNE i DUI.
Pošto su sve stranke redom izgubile kredibilitet god većine građana, više brine efekat ovakve konfiguracije na one male ali autentične grupacije mladih ljudi koji su pronijeli vijest o građanskom proljeću i koji sadašnje stanje tumače kroz tezu da ovo nije sukob između Gruevskog i Zaeva, nego da su se ogromne mase ljudi digle protiv autokratske klike na vlasti. Viđeno kroz prizmu nedavnih uspjeha Podemosa, još je sada jasno da bi u Makedoniji bili potrebna dva Podemosa, s nadom da bi tokom godina shvatili apsurd i sreli se na mostu ili izgradili nove mostove. Otuda, njihova trenutna ideja da se treba širiti istina o građanskom supstratu protesta, i to na lijepom engleskom, da bi stigao do diplomata i do međunarodne javnosti, ostaje nejasna. Zašto uopšte prodavati priču, kada domaći zadatak još nije završen, a već bujaju nove istine i nove priče koje stvaraju kakofoniju. Svijet danas obilježava 800. godišnjicu Magna Carta-e, dok mi još uvijek, onako po balkanskom, i dalje osporavamo temelje našeg društvenog ugovora.
Prevod je autorkin
0 Comments