Piše: CDT

CDT je danas predstavio preliminarni izvještaj o praćenju izbornog procesa, oslanjajući se na informacije dobijene monitoringom svih aspekata izbora održanih 29. marta. Izvještaj je rezultat rada 30 regionalnih i opštinskih koordinatora CDT-a na terenu i tima centralne kancelarije.

Centar za demokratsku tranziciju smatra da su izbori održani 29. marta uglavnom sprovedeni  uz poštovanje zakona i fundamentalnih sloboda, ali uz nedovoljno inkorporiranje preporuka međunarodne zajednice koje su date u cilju povećanja demokratskog potencijala izbornog zakonodavstva.

Kontinuirana kritika pojedinih segmenata procesa ukazuje na potrebu da partije koje su ušle u parlament počnu sa ozbiljnim radom na reformi izbornog zakonodavstva.

Izborno zakonodavstvo

Atmosfera u kojoj su izbori zakazani, izazvala je  konfuziju i dovela u pitanje validnost i legitimiteta izbora. U trenutku raspisivanja izbora pojavile su se brojne nedoumice u vezi sa zakonodavnim okvirom za sprovođenje izbora, i postavilo se pitanje da li treba poštovati Ustav ili izborne zakone. U nekim slučajevima su korišćena rješenja iz Ustava, iako je  Skupština Crne Gore usvajanjem Zakona o izmjenama i dopunama Ustavnog zakona o sprovođenju Ustava Crne Gore produžila važenje Zakona o izboru odbornika i poslanika i odložila primjenu pojedinih odredaba Ustava vezanih za sprovođenje izbora. Činom usvajanja navedenog akta stekli su se formalni uslovi za sprovođenje izbora.

Samim prolongiranjem važenja starog izbornog zakonodavstva nijesu riješeni problemi koji su nastali nečinjenjem zakonodavaca. Odgovornost za postojanje ovakve situacije je na svim političkim partijama koje su učestvovale u radu prethodnog saziva crnogorskog parlamenta.

Smatramo da ozbiljnoj državi koja teži članstvu u Evropskoj uniji, ne priliči višegodišnje ignorisanje preporuka međunarodnih institucija i organizacija, koje su vezane za kreiranje uslova za sprovođenje demokratskih i fer izbora. Nadamo se da će zakonodavac, napokon ozbiljno pristupiti ovom poslu i trajno riješiti probleme u sprovođenju izbora, kroz kodifikovanje izbornog zakonodavstva u skladu sa međunarodnim standardima i principima.

Raspodjela mandata, reprezentacija manjina, korišćenje državnih resursa, finansiranje kampanje, su samo neka od brojnih pitanja kojima bi Skupština Crne Gore trebalo da posveti pažnju u periodu koji predstoji.

Takođe, neophodno je sprovesti  reformu izborne administracije, u skladu sa preporukama o depolitizaciji i povećanju efikasnosti ovih organa. Prvi korak na tom putu trebalo bi da bude proširenje nadležnosti i jačanje autoriteta Državne izborne komisije u sprovođenju nacionalnih izbora, kroz uvođenje preciznih zakonskih odredaba koje bi onemogućile kreativnu interpretaciju propisanog u cilju izbjegavanja odgovornosti.

Skupština Crne Gore, odnosno njen novi saziv, će imati pred sobom mandat u kojem se od nje očekuju veliki napori i rezultati u radu na harmonizaciji zakonodavstva sa evropskim propisima. Očekujemo da poslanici odmah počnu da rade na izbornom zakonodavstvu i ispune obećanja iz Evropskog partnerstva, tako da do narednih izbora imamo usklađene zakonske propise sa najboljom međunarodnom praksom, saglasno preuzetim obavezama i po sadržini i po rokovima.

Predizborna kampanja

Kampanja političkih partija je vođena u prihvatljivom ambijentu, ali su i u ovom procesu zabilježene brojne negativne pojave. 

Pozitivan pomak u odnosu na prethodne kampanje napravljen je u dijelu programa političkih partija. Dio učesnika izbora je pokušao da se fokusira na realne probleme birača i njihovo rješavanje. Od 1997. godine, u svim izbornim kampanjama u Crnoj Gori su dominirale ili tema odnosa sa Srbijom, ili pitanje državnog statusa. Da li zbog činjenice da se aktuelni svjetski ekonomski momenat ne može ignorisati, ili zbog stvarnog razumijevanja potreba birača, partije su u ovoj kampanji puno više prostora dale socijalnim i ekonomskim nego političkim pitanjima. U ovom dijelu treba primjetiti i pozitivne promjene u izvještavanju novinara o izborima, koji su se, više nego ranije potrudili da ponude istraživačke i analitičke tekstove o temama koje zanimaju prosječnog građanina.

U toku ovog procesa zabilježeno je manje navoda o kupovini glasova, što može uticati na povećanje povjerenja birača u izborni proces. Partije su, u odnosu na prošlogodišnje predsjedničke izbore, manje vremena posvetile izjavama o kupovini glasova i pritiscima na birače, koje su u prošlosti izazivale nepovjerenje građana u izborni rezultat čak i prije nego što su biračka mjesta uopšte otvorena.

Glasine o sprovođenju aktivnosti koje imaju obilježja kampanje u državnim i javnim institucijama su i u ovom procesu bile prisutne u dovoljnoj mjeri da ukažu na postojanje ozbiljnog miješanja državnih i partijskih funkcija. Imajući u vidu ovo, kao i očiglednu upotrebu prevoznih sredstava u vlasništvu države i uključivanje državnih službenika i javnih funkcionera u kampanju, smatramo da je krajnje vrijeme da parlamentarne partije koje podržavaju ulazak Crne Gore u Evropsku uniju precizno definišu pravnu granicu između države i partije, kao i kaznene odredbe, iz kojih će se jasno prepoznati da država pripada i služi građanima a ne partijama.

„Sporazum o pravilima ponašanja u toku predizborne kampanje", koji je 17 političkih partija potpisalo na našu inicijativu je djelimično poštovan. Odredba Sporazuma kojom su se partije obavezale da neće voditi kampanju usmjerenu na diskreditovanje političkih protivnika nije ispoštovana gotovo ni od jednog učesnika izbora. Kako se kraj kampanje bližio, političke partije nijesu uspjele da izbjegnu uvođenje negativne kampanje, kojom su pokušali u tim posljednjim danima pred izbore da stvore i naglase različitost od svojih oponenata, ne koristeći se argumentima već političkim i ličnim diskvalifikacijama.

Izborni dan

Izborni dan u Crnoj Gori je, prema nalazima CDT-a, protekao mirno i bez većih nepravilnosti. Oni propusti u sprovođenju procedure glasanja koje su posmatrači CDT-a zabilježili ne mogu uticati na regularnost i krajnji rezultat izbora.

Prema našoj ocjeni, ključni razlog za zabrinutost tokom izbornog dana izazvala je situacija u kojoj neka biračka mjesta (br. 11 – Mojkovac i br. 8 Žabljak) zbog loših vremenskih uslova nijesu otvorena. Ovakva situacija se ne događa prvi put i u nekim ranijim izborima je izazivala brojne probleme, ali je i dalje neadekvatno regulisana u izbornom zakonodavstvu. Sada je na izbornoj komisiji da procijeni kada će se i kako realizovati izborni proces na ovim biračkim mjestima, ali CDT ističe da su građani koji glasaju na ovim biračkim mjestima već dovedeni u neravnopravan položaj. CDT se nada da glasovi ovih birača neće imati odlučujući uticaj na izborni rezultat, kako se ne bi ponovila situacija sa izbora u Nikšiću 2005, kada su partije usmjerile sve svoje snage na glasače sa nekoliko biračkih mjesta čiji su glasovi dobili veću vrijednost od ostalih jer se znalo da odlučuju o rezultatu.

Zaključak

Imajući u vidu rezultate izbora koje smo sinoć saopštili, smatramo da je koalicija koja osvojila apsolutnu vlast u parlamentu za naredne četiri godine, dobila i proporcionalno veliku odgovornost za budući rad na jačanju demokratskih kapaciteta ove države.

Kako su slobodni izbori temelj demokratskog poretka, nadamo se da će jedan od prvih odgovornih poteza nove vlasti biti reforma izbornog zakonodavstva. Sa legitimitetom koje su dobile od građana na izborima, partije u novom sazivu parlamenta moraju učiniti ozbiljan napor da riješe one probleme na koje nam međunarodna zajednica ukazuje već više od deset godina.

Da podsjetimo, jedan od tih problema, je predstavljenost manjina. Uprkos različitim interpretacijama  sintagme „autentična zastupljenost" manjinskih naroda iz Ustava Crne Gore, opominjemo partije da djeluje kao da su zaboravili da to ustavno pravo ne pripada partijama nego građanima – ljudima – pojedincima. CDT smatra da ako partije budu odlučne u tome da razumiju koje su potrebe svakog građanina Crne Gore, ako krenu ne od partijskih već građanskih prinicipa, moguće je u dogledno vrijeme doći do rješenja kojim će sve zainteresovane strane biti zadovoljne.

Sa rješavanjem drugog velikog problema koji se tiče izbornog zakonodavstva i na koji nam međunarodna zajednica ukazuje više od deset godina, partije mogu da krenu već sada. Radi se o načinu raspodjele mandata, prema kojem se samo polovina osvojenih mandata dodjeljuje prema redoslijedu sa liste, a ostatak prema odluci partije. Od 1998. ODIHR saopštava da „odredba ograničava transparentnost raspodjele mandata i mogućnost birača da odlučuju o rasporedu mandata i suprotna je opšteprihvaćenim standardima". Od 2001. godine u njihovim izvještajima stoji da je „ovakva praksa zbunjuje glasače i smanjuje njihovu mogućnost da izaberu kanidate koji će ih predstavljati".

Napominjemo da crnogorski Ustav propisuje da građanin bira vlast na neposrednim izborima. Smatramo da je ovakva praksa suprotna jednom od osnovnih principa demokratskih izbora – direktnosti, jer se partijska rukovodstva pojavljuju kao posrednici koji tumače volju građana i prevode je u sastav parlamenta. Pozivamo partije da ovoga puta testiraju svoje demokratske kapacitete i pokažu volju da ovaj problem riješe u skladu sa standardima, te da mandate raspodijele shodno redoslijedu na listama jer je to ono što su građani izabrali i to su kanidati/kinje za koje su građani glasali.

Centar za demokratsku tranziciju