Svako pitanje nacije i populacije je, u krajnjem slučaju, problem regulisanja ženskog tela kaže Tatjana Aleksić, profesorka Univerziteta Mičigen
Piše: Marija Đorđević
Kako se legende o uzidavanju ženskog tela u temelje građevine, nama najpoznatije iz balade o zidanju Skadra na Bojani, odnose na nacionalna osećanja, kakva je uloga ženskog tela u političkoj imaginaciji, kako nacionalna retorika prisvaja žensko telo i zašto i kada se u literaturi menja rod uzidane žrtve iz ženskog u muški, samo su neke okosnice predavanja koje je nedavno na Fakultetu za medije i komunikacije Univerziteta Singidunum u Beogradu održala Tatjana Aleksić, profesorka Univerziteta Mičigen (An Arbor kod Detroita) na Katedri za komparativnu književnost i slavistiku. Uporednom analizom književnih dela pisanih na Balkanu tokom 20. veka, Tatjana Aleksić je u predavanju naslovljenom „Legenda o uzidavanju tela: između mita i nacionalnog projekta" govorila o neprestanoj fascinaciji ljudskom žrtvom u balkanskoj kulturi…
Na čemu se temelje savremena tumačenja motiva uzidavanja ženskog tela u balkanskim legendama?
Nama je poznata narodna pesma o zidanju Skadra na Bojani, i samo je jedna od mnogobrojnih verzija koje se zasnivaju na istom motivu. Samo u Grčkoj je zabeleženo preko 300 verzija predanja, a najpoznatija je balada o mostu na reci Arti; u Srbiji i Albaniji poznata je pod nazivom Zidanje Skadra. U nešto manje izmenjenoj varijanti raširena je na čitavom prostoru od Mađarske do Kipra. Ima indikacija da potiče iz Indije, te da su je ovamo preneli Romi. U indijskoj verziji se radi o smrti žene u izvoru vode, znači ritual koji je još donekle vezan za prirodu i zavisnost ljudske zajednice od prirodnih sila. U balkanskim verzijama, međutim, ta veza je izgubljena i sve govore o žrtvovanju žene za jedan civilizacijski poduhvat, podizanje arhitektonskog zdanja, što se može preneti i na izgradnju zajednice, odnosno nacije. Ima dosta zanimljivih teorija koje se bave njenom interpretacijom, od onih koje žrtvovanje ženskog tela tumače kao represiju nad ženama u porodici i društvu, do psihoanalitičkih. Tako Alen Dandes, ciklus noćnog uništavanja strukture koja se podiže danju tumači kao strah od muške impotencije koja se pretvara u agresivnu zaštitu društvenog morala. Branka Arsić je objašnjava kao rezultat isključenja žena iz društvene sfere koje je neophodno radi prikrivanja homoerotskih tenzija između muških članova društva.
Na koji način je legenda o uzidavanju tela povezana sa nacionalnom imaginacijom?
Meni je zanimljivo to što legenda dvojako figurira u nacionalnoj imaginaciji: kao deo, sada, pismene kulturne baštine nastale u periodu procesa modernizacije Evrope pred kraj 18. veka, i izgradnje nacionalne kulture kao osnovnog elementa osnivanja nacionalne države. Sa druge strane, legenda govori o stvaranju nekakvog oblika ljudske zajednice. U književnim delima iz 20. veka u kojima se legenda ponovo javlja, ona je upotrebljena tako da se odnosi na naciju kakvu danas poznajemo. U delima autora sa Balkana legenda se javlja u donekle izmenjenom obliku, pošto se pol žrtve menja, te od ženskoga tela, koje je osnova građevine u narodnoj pesmi, žrtve poduhvata postaju muška tela. Na primer, to je slučaj kod Andrića, u romanu „Na Drini ćuprija" koji je našoj publici najpoznatiji, ali i kod albanskog pisca Ismaila Kadarea u romanu Most sa tri luka iz 1978, gde je žrtva muškarac koji je ubijen od strane graditeljske kompanije čiji profitabilni poduhvat remeti, ili grčkog autora Arisa Fakinosa, koji u romanu San graditelja Nikite iz 1999. za žrtvu ima arhitektu mosta koji sam sebe diže u vazduh sa mostom koji je konstruisao.
Zašto se i u kojem trenutku menja rod žrtve od žene ka muškarcu?
To pitanje pokušavam da povežem sa periodom stvaranja moderne nacije u Evropi i na Balkanu kada narativi uzidavanja ženskog tela, prisutni odvajkada, naprasno nestaju i bivaju zamenjeni književnošću koja u osnove graditeljskog poduhvata postavlja muško telo koje postaje žrtva istorije. Ovaj preokret se unekoliko poklapa sa periodom Prvog svetskog rata, prekretnice za nove političke i intelektualne ideje koja je, pre svega, potpuno promenila društveni i ekonomski izgled Evrope. Prvi svetski rat koristi nove načine ratovanja, između ostalog i rovove, koji postaju još jedan novi način „sahranjivanja" živih tela. Štaviše, preokret diskursa kreće se od izgradnje nacije, u kojem je žensko telo imalo simboličnu ulogu, ka diskursu invazije ili odbrane nacije koje masovno uništava, uglavnom muške, živote. Zanimljivo je što je neko od prisutnih na predavanju primetio da je žena, koja se žrtvuje u narodnoj pesmi, individua koju znamo po imenu, dok stvarne žrtve istorije, kao i ostalih modernizacijskih poduhvata, ne obeležavamo na tako dostojanstven način, već kvantitativno. Važno je samo koliko je ljudi stradalo, ali ne i ko i šta su oni bili.
Kakvu je funkciju tokom srpske istorije žensko telo imalo u političkoj imaginaciji i kako nacionalna retorika prisvaja žensko telo?
Tokom istorije uopšte, žensko telo ima posebnu funkciju u nacionalnoj imaginaciji koja se ne poklapa sa stvarnom ulogom koju joj je društvo namenilo. Naša tradicija je opevala majku Jevrosimu, majku Jugovića, Kosovku devojku. Žena je podignuta na pijedestal kao simbol značajan za osnivanje i održavanje društvene zajednice, ali pri tom ima malu ili nikakvu realnu ulogu u funkcionisanju te zajednice. Ona je majka, roditeljka, supruga ili ćerka, i sve uloge koje ispunjava su vezane za domen kuće i porodice.
Ženskim telom se manipuliše i u periodu mirnodopske politike u svim društvima – takvi su zakoni koji regulišu pitanje abortusa, koji isključuje pravo da žena odlučuje o svome telu, već je ono uvek Ñjavno telo" kojim se bavi šira javnost. Ima i otvoreno rasističkih zakona koji selektivno podstiču rađanje jedne, poželjne, populacije, a obeshrabruju rast nepoželjne. Svako pitanje nacije i populacije je, u krajnjem slučaju, problem regulisanja ženskog tela.
U ratu se nad ženskim telom vrši poseban oblik nasilja koji nije uperen ka ženi kao pojedincu, već kao telu koje ima simboličnu vrednost za neprijateljsku stranu. Žensko telo je u tom slučaju samo prenosilac poruke koju jedan zaraćeni tabor šalje drugome, i malo ili nikako ne sagledava ženu niti kao biće niti kao neprijatelja samog po sebi. Masovna silovanja koja se čine u ratu, i koja su obeležila i naše poslednje ratove u Bosni i Hrvatskoj, jeziv su primer primene takvog odnosa prema ženama.
Šta je karakteristično za mitologiju koja je vladala ovim prostorima poslednjih decenija?
O tome je mnogo pisano i kod nas i drugde, uvek uz pokušaj da se ratno ludilo, koje je samo po sebi iracionalno, stavi u kontekst neke mitologije koja vlada ovdašnjim prostorom. Mitologije niti su svojstvene isključivo našim prostorima, niti smo mi nešto više upleteni u egzistenciju koja se zasniva na mitološkom više od drugih naroda. Problem je u tome što smo mi u to vreme bili u fokusu svetske javnosti koja nas je disekcirala sa namerom da istakne upravo taj iracionalni aspekt, ne želeći da ga traži kod sebe. Mitologije se oživljavaju svuda i kad god je to potrebno jer su moćno sredstvo za manipulaciju masama i osvajanje političke moći. Tradicija je vrlo elastična, bez obzira što smo skloni da verujemo da je nešto odvajkada postojalo u tom istom obliku u kome je došlo do nas. Naše pamćenje je kratko i uglavnom ne primećujemo i ne preispitujemo promene u "tekstu" u kratkom periodu, a kamoli na duže vreme.
0 Comments