Povodom tvrdnji akademika Dragoslava Mihailovića da SANU radi protiv Srba

Piše: Milica Jovanović/Danas

Za razliku od laičke javnosti, pojedini akademici koji su aplauzom ispratili govor Dragoslava Mihailovića na Godišnjoj skupštini Srpske akademije nauka i umetnosti, istovremeno objavljen u nedeljniku NIN pod naslovom “SANU protiv Srba”, svakako su dobro razumeli smisao optužbi upućenih Odeljenju jezika i književnosti. “Tajni rat protiv Srbije” u kom, u ime SANU, glavnu reč vodi četvoro prozvanih akademika, indikovan je naknadnim otkrićem da lingvisti sa ovog Odeljenja SANU i danas smatraju da srodni standardi na teritoriji bivše Jugoslavije pripadaju istom lingvističkom sistemu, zvanom srpskohrvatski. Instinktivno, među njih su svrstani i zagovornici nedavno poražene unionističke opcije crnogorskog referenduma, članovi “Dvorskog saveta dinastije Karađorđevića, koja je po tradiciji projugoslovenska”. Vreme će pokazati da li će, osim sporadičnog tapšanja, najnovija naučno-politička bastardizacija naići i na razumevanje nervozne političke elite u Srbiji, baštinika permanentne nacionalne krize.

Sami lingvisti, međutim, nisu skloni da komentarišu istupanje akademika Mihailovića. Obojen neprimereno besnim tonom, Mihailovićev govor nosi poruku koja se graniči sa rasizmom. Ali, kad je reč o struci, ovaj istup ima otprilike istu “naučnu” težinu kakvu je svojevremeno nosio proglas “Slovo o srpskom jeziku”, objavljen sredinom 1998. u “Politici”, kao “Jezičko zakonopravilo srpskoga naroda” i konačno rešenje svih ovdašnjih lingvističkih problema – jedna od kraćih sramnih epizoda iz nedavne prošlosti, sa uobičajeno dugoročnim posledicama po društvo.

MENTALITET SAMODOVOLJNOSTI

– Izjave akademika Mihailovića teško je ozbiljno shvatiti, kaže u razgovoru za Danas akademik dr Ivan Klajn. – U svojoj besedi, on je za “tajni rat protiv Srbije” optužio s jedne strane kralja Aleksandra, Jovana Cvijića i Aleksandra Belića, s druge strane Bećkovića, Palavestru, Stipčevića i Milku Ivić. Nikoga nije pohvalio, nikoga ne ističe kao uzor, osim što kaže da je “Srbe na Balkanskom poluostrvu pre svega očuvao srbijanski opanak sa kljuncima, koliko god on nekima izgledao blatnjav i smrdljiv”. Sve to u govoru čija su tema srpska lingvistika i srpska akademija nauka. Dokazivati da budućnost srpske, ni ma koje druge, nauke nije u blatnjavom opanku – bilo bi suvišno trošenje reči, kaže profesor Ivan Klajn.

Sukob između umerenih i “neumerenih” nacionalista oko jezika i jezičkog standarda, otvoren je pomenutim “Slovom”, kada je grupa okupljena oko bivšeg dekana Filološkog fakulteta Radmila Marojevića – u stručnim krugovima poznatog i po pokušaju vraćanja tri crkvenoslovenska slova koje je iz srpske ćirilice isključio Vuk Karadžić – krenula u napad na Odbor za standardizaciju jezika SANU, pre svega na akademike i lingviste svetskog glasa Pavla i Milku Ivić. – Reč je o borbi za uticaj, prestiž i mesto u nauci i obrazovnom sistemu, a time i za materijalne resurse koji će neminovno morati da budu stavljeni na raspolaganje kada najzad bude počelo ozbiljno sređivanje srpskog standardnog jezika, ističe dr Ljubiša Rajić, profesor na Filološkom fakultetu u Beogradu. – Otkud tu Dragoslav Mihailović ne znam, ali je činjenica da samozadovoljna i samodovoljna srbijanska srednja klasa, često loše obrazovana čak i kada ima zavidne titule, oštro reaguje kada je izložena konkurenciji, zahteva da se zatvorimo u sopstvene okvire i dosledno smatra Srbiju državom srpskog naroda, a ne njenih građana. Ona to čini još negde od 1870-ih godina, a ta njena reakcija samo je produžetak prethodnog seljačkog mentaliteta samodovoljnosti i nepoverenja prema svemu što je strano, o čemu je pisao još Vuk Karadžić. Poslednjih dve-tri godine ona ide i dalje, jer svoje nepoverenje prenosi i na Srbe iz drugih krajeva. Zašto je to tako, predstavlja već širi sociološki i politikološki problem, kaže profesor Rajić.

Prema njegovim rečima, kvazinauka je isporučila sve što je bilo potrebno da se opravda sukob oko preraspodele političke i ekonomske moći u prethodnoj deceniji, a zauzvrat je podobnim i poslušnim naučnicima dat njihov deo u raspodeli ratnog plena.

RASRBLJENI BEOGRAD

– Ono zbog čega studenti padaju na ispitu, jer se smatra elementarnim neznanjem, u javnosti se predstavlja kao vrhunska nauka i istina: srpski jezik kao osnova nacionalnog identiteta, kao sublimirani duh naroda i najbogatiji jezik na kome se bolje nego na bilo kom drugom mogu izraziti misli, srpski jezik kao najstariji jezik i ćirilica kao najsavršenije pismo na svetu, pa tvrdnje da srpski jezik propada jer su se izgubile dužine i jer u njemu dominira rasrbljena beogradska sredina i niz drugih gluposti, upozorava profesor Rajić. – S ratom, te iseljavanjem i proterivanjem stanovništva polako se stvara situacija u kojoj se granice standardnog jezika počinju poklapati sa nacionalnim i, što je važnije, državnim granicama. U Srbiji postoji jaka želja u nacionalističkim krugovima da se zatvorimo u sopstvene granice, da nam, uz pravoslavlje, standardni srpski jezik pisan ćirilicom postane ključ nacionalnog identiteta, a da se tome podrede i oni koji nisu Srbi ili nisu vernici ili ne žele da svoj identitet svode na takve primitivne oznake, ali jesu državljani Republike Srbije. Istovremeno se na drugim stranama teži tome da se identitet oblikuje preko latinice.

– Jezik se zaista vrlo često zloupotrebljava u političke, tačnije nacionalističke svrhe, kaže akademik Ivan Klajn. – Budući da “oni drugi” izgledaju isto kao i mi, da im ne piše na čelu koje su narodnosti, osećaj “tuđeg” najlakše je stvoriti na osnovu njihovog govora. Primere za to daje nam i etimologija: naši davni preci nazvali su Germane Nemcima, tj. nemim, nemuštim ljudima, zato što nisu govorili slovenski kao oni. Identifikacija jezika s nacijom je spontana i univerzalna pojava širom sveta, ali ipak nema naučnu osnovu. To nam potvrđuju primeri jezika koji su podjednako “maternji” za pripadnike četiri ili pet različitih naroda (francuski, engleski), ili i za dvadesetak naroda, kao u slučaju španskog.

“Otkriće” da su na lingvističkoj ravni “hrvatski, srpski, bosanski, pa i crnogorski jezik različiti varijeteti, ali istoga jezika” nedavno je priređeno i hrvatskoj javnosti, istupanjem jednog od vodećih zagrebačkih lingvista, dr Ive Pranjkovića. – To je činjenica koju svi znamo, napominje Klajn. – Kao što je još pre pet godina napisao Ranko Bugarski, “srpskohrvatski predstavlja jedan globalan lingvistički sistem čiji sociolingvistički podsistemi politički funkcionišu kao odeliti standardni jezici pod jednočlanim nacionalno-teritorijalnim imenima u novim državama na teritoriji toga jezika”. Ili, ako vam ta definicija zvuči suviše stručno, Bugarski daje i njenu uprošćenu verziju: “jedan ‘lingvistički jezik’ u obličju triju ‘političkih jezika’”.

DIJALEKATSKE MANJINE

Poslednji pokušaj politizacije lingvistike, međutim, u znatnoj meri je usmeren na dijalekte standardnog srpskog jezika u Srbiji i izvan nje. Govor, odnosno jezik ponovo postaje sredstvo političke identifikacije, ovog puta unutar iste nacionalne zajednice. Pravo stanje stvari u oblastima u kojima se govori srpski sa jezičkim varijetetima, biće moguće sagledati tek nakon opsežnih istraživanja posledica ratova, prisilnog raseljavanja stanovništva i sudara presađenih narečja u novu dijalekatsku sredinu. Bez obzira na zamišljenu etničku srodnost, netrpeljivost Srbije prema izbeglicama i drugim dijalekatskim manjinama sve je vidljivija, i upotpunjuje sliku netrpeljivosti prema drugim nacionalnim zajednicama.

Uistinu, lingvistiku očekuje niz poslova, uz sve one koje decenijama nije u stanju da završi. Osim inflacije diletanstkih rasprava o jeziku, profesor Ljubiša Rajić ukazuje i na probleme koje lingvistika deli sa svim naukama u Srbiji – nedostatak novca, konkurencije, međunarodne saradnje, uz neprestano iseljavanje mladih naučnika, negativnu selekciju i političku zloupotrebu.

PRAVOPIS I PRAVOGOVOR

Kako ukazuje Ivan Klajn, razvoj jezika, odnosno jezičke kulture, danas zavisi od školstva i od medija. Mora se nastaviti rad na velikom rečniku SANU, što znači da Institut za srpski jezik i Matica srpska moraju dobiti mnogo bolje finansijske i kadrovske uslove. Što je još važnije, ne čekajući na završetak tog rečnika (kome će verovatno naši unuci doživeti da vide poslednji tom), mora se što pre napraviti praktičan i pouzdan jednotomni rečnik. Takav rečnik bi dobrim delom zamenjivao i pravopis, i gramatiku, i akcenatski rečnik.

– On bi stajao na svim stolovima u vašoj redakciji, njega bi konsultovali učenici, studenti, pisci, prevodioci, svi školovani ljudi. On bi bio za nas ono što je Hrvatima Anić, Francuzima Rober, Amerikancima Vebster, ono što imaju i koriste svi evropski narodi osim nas, zaključuje akademik Ivan Klajn.

———————————
Nepismeni na ćirilici

Jezik jeste veoma važan deo i ličnog i grupnog identiteta, pa je u svim bivšim republikama naziv i opis srpskohrvatskog jezika trebalo da posluže u tvorbi nacionalnog identiteta i države. Zato je, da pojednostavim, vlastima bilo prilično svejedno da li su stanovnici pismeni ili nepismeni, obrazovani ili neobrazovani, glavno je da su nepismeni i neobrazovani na ćirilici, ekavskom i srpskom, odnosno latinici, ijekavskom i hrvatskom. To važi i za bošnjački i crnogorski. Mnogi lingvisti su se uključili u to trudeći se da označe nacionalne granice potenciranjem inače minimalnih i uglavnom zanemarljivih razlika u gramatici, fondu reči i pravopisnim rešenjima ili čistim izmišljanjem razlika, ukazuje profesor Ljubiša Rajić.