Evropska unija sada ima sansu da ispravi greske koje je napravila na prostoru bivse Jugoslavije

Piše: Vijesti

Cak i dok lideri Evropske unije ne prestaju da pricaju o ozivljavanju svog ustava, u centru njihove paznje bi se na kraju ipak mogao naci Balkan. Dva puta u proteklih 15 godina ovaj region je testirao tvrdnje EU da je okoncala ratove na kontinentu: 1991-92, kada su se clanice EU podijelile oko podrske nezavisnosti Slovenije, Hrvatske i Bosne, i 1998. kada su stajale po strani dok su se Srbi i Albanci medjusobno masakrirali na Kosovu. Sada se tri dogadjaja primicu zajedno da prvu polovinu 2006. pretvore u trecu sansu za EU i mozda najzamrseniji period na Balkanu u posljednjih nekoliko godina.

Prvi je referendum o nezavisnosti u Crnoj Gori. Ukoliko prodje, otkinuce jos jedno parce Srbije (sa kojom je Crna Gora u nelagodnoj zajednici). Sljedece, razgovori o nezavisnosti Kosova (koje je takodje nominalno dio Srbije) mogli bi rezultirati ponudom o uslovnoj nezavisnosti, sto znaci da ce prava srpske manjine na Kosovu biti zasticena medjunarodnim garancijama. I trece, Evropska komisija ce u maju odluciti da li su Rumunija i Bugarska ispunile uslove za clanstvo u EU. Da je ova odluka donijeta prosle godine, tvrde zvanicnici komisije, odgovor bi bio ne. To bi bila udarna vijest cak i ako bi njeni efekti bili manje ocigledno dramaticni od raspada bivse Jugoslavije. (Ukoliko odgovor bude ne, dvije zemlje ce se pridruziti tek 2008, umjesto 2007).

Ono sto je zajednicko za ova tri dogadjaja jeste sto ce oni promijeniti krhki status kvo Balkana (uz srecu na bolje, ali bilo bi budalasto racunati na to). Svi takodje sluze kao podsjetnici vaznosti uloge EU. Samo Brisel moze obecati lokalnim politicarima da je njihova buducnost u integrisanju sa Evropom, ne u njihovim istorijskim nesuglasicama i u sebe nacionalizmom zatvorenim u sebe. Zemlje EU su obecale da ce pomoci Crnu Goru ukoliko se odluci za nezavisnost. I, premda se buducnost Kosova kuje pod pokroviteljstvom Ujedinjenih nacija, u praksi ce EU biti ta koja ce morati da pazi na njega.

Po svemu sudeci, Evropljani su ispunjavali prethodna obecanja o pomoci. Prosle godine je odrzana poplava pregovora u kojima je skoro svaka balkanska zemlja pocela neku vrstu razgovora sa Briselom. Hrvatska je pocela razgovore o punopravnom clanstvu u oktobru (u isto vrijeme kad i Turska). Bosna i Srbija su usle u preliminarnu fazu koja bi trebalo da dovede do razgovora. U decembru, EU je Makedoniji dodijelila formalni status kandidata (stepenik iznad Srbije i Bosne, stepenik ispod Hrvatske). Nastavljaju se razgovori da se Albanija uvede u preliminarnu fazu. Sklopljena su tri ekonomska sporazuma izmedju Balkana i EU.
Ipak, sve ovo mozda ne znaci vise od dobrog pocetka.

U krajnjem, moc ubjedjivanja EU pociva na primamljivosti punopravnog clanstva. Sada pojava “zamora od prosirenja” rizikuje da podrije to obecanje. Nedavno, bolest je izbila cak i u tom zastitniku prosirenja, Evropskoj komisiji. Jedan komesar je rekao kako bi EU trebalo da pusti unutra Rumuniju i Bugarsku, ali da potom zatvori svoja vrata. Zamor od prosirenja mozda nece umanjiti samo privlacnost EU. On bi takodje mogao otezati crpljenje privremenih beneficija koje idu uz razgovore o clanstvu, kao sto je pomoc za nove puteve ili pomoc za poljoprivredne reforme. Sporazumom o budzetu proslog mjeseca iznos namijenjen za obnovu Balkana vec je smanjen za oko petinu.

Balkanci svakako nece odgovoriti na gravitacionu silu EU na isti nacin kao stanovnici centralne i istocne Evrope. Narodi Balkana su jos vise udaljeni od evropskih standarda demokratije i slobodnog trzista nego sto su bili Cesi i Poljaci. Oni moraju da uspostave funkcionalne vlade prije nego sto postanu funkcionalne demokratije. To znaci da ce dobar dio Balkana morati da ceka na clanstvo cak i duze od naroda centralne i istocne Evrope. A i vise nije jasno kako dug proces pristupa moze zadrzati svoju draz ili koliko privlacnom moze biti ucinjena “pretpristupna” faza.

U najgorem slucaju, postoji rizik da bi EU mogla zavrsiti tako sto ce podijeliti Balkan, umjesto da ga modernizuje – podjelom regiona na zemlje koje su na putu ka clanstvu (Bugarska, Rumunija, Hrvatska, Makedonija) i getoizacijom ostatka, ciji bi status bio neizvjestan i cije bi “pretpristupno” cistiliste moglo biti pogorsano smanjenjem pomoci. Za Bosance i Srbe postoji opasnost da clanstvo u EU postane kao stara sovjetska sala: mi se pravimo da se pripremamo za clanstvo, a oni se prave da su spremni da nas prime.

Sumnje oko uticaja EU na Balkanu bice ili ublazene ili potvrdjene u narednih sest mjeseci. U najmanju ruku, moraju se izbjeci podjele i pasivnost koje su opsjedale prethodne epizode u bivsoj Jugoslaviji. Medjutim, to bi moglo biti i bolje.

A sretnom igrom slucaja, predsjednistvo EU – obicno besmisleni plan za svaku zemlju da odredi agendu za sest mjeseci – palo je na ovom kriticnom raskrscu na najveceg pojedinacnog investitora na Balkanu i jednog od najsnaznijih pristalica clanstva EU za balkanske zemlje: Austriju. Austrijanci mozda jesu notorno neprijateljski raspolozeni prema teznjama Turske ka clanstvu, ali oni su porucivali kako je Balkan njihov najveci spoljnopoliticki prioritet. Ono sto je manje jasno jeste to da li su spremni da potrose politicki kapital kako bi nevoljne partnere naveli da nesto rade kako bi prici dali srz.

BALKAN U CARINSKOJ UNIJI

Majkl Emerson iz Centra za evropske politicke studije, ekipe strucnjaka iz Brisela, predlaze da se balkanskim zemljama mozda da clanstvo u carinskoj uniji zmedju EU i Turske, i time zamijeni zbrka od 31 regionalnog trgovinskog sporazuma. On takodje predlaze da EU ohrabri balkanske zemlje da uspostave medjusobni slobodni vizni rezim, kako bi se izbjeglo ogranicavanje putovanja koje bi se inace pojavilo sa pridruzivanjem nekih zemalja. Ovo su dobre ideje same po sebi, ali je vaznija poruka koju bi one poslale: da je Balkan vazan i onda kada se ne proliva krv, i da EU zeli da unaprijedi citav region, a ne samo da bira djelice koji joj se najvise svidjaju.