Istoricar Serbo Rastoder objasnjava zasto je podrska Bosnjaka-muslimana projektu drzavne samostalnosti Crne Gore prirodan izbor

Piše: Radio Slobodna Evropa

Istoricar Serbo Rastoder, jedan od najpoznatijih crnogorskih intelektualaca, objasnjava zasto je podrska Bosnjaka-muslimana projektu drzavne samostalnosti Crne Gore prirodan izbor, te zasto je neodrziva teza da odlucujuci faktor na referendumu mora biti pravoslavna vecina.

RSE: Gospodine Rastoder, u Pokretu za nezavisnu Crnu Goru su, osim partija vladajuce koalicije u kojima je najveci dio partijski opredjeljenih Bosnjaka – muslimana i veliki broj istaknutih intelektualaca i javnih licnosti iz ovog nacionalnog korpusa. Da li se iz ovih cinjenica moze izvesti zakljucak da najveci dio Bosnjaka – muslimana, kojih je u Crnoj Gori prema poslednjem popisu oko sestnaest posto, podrzava projekat drzavne samostalnosti?

RASTODER: Prvo treba reci da je clanstvo u Pokretu individualno. Tu svako predstavlja samog sebe i tesko bi se govorilo da smo mi neki predstavnici nacionalnog korpusa. Niko od nas nema ni potrebu, ni ambiciju, ni pravo da se tako predstavlja, ali cinjenica je da je najveci dio ljudi od integriteta i imena iz ovog nacionalnog korpusa, uz ono sto ovaj projekat simbolizuje. Sa tog stanovista bi se tesko moglo sada pozicionirati ono sto je opredjeljenje jednog nacionalnog korpusa. Medjutim, ima mnogo drugih cinjenica koje na to ubjedljivo ukazuju.

RSE: I posljednja istrazivanja CEDEM-a govore u tom pravcu, istrazivanje od januara, ukazuje da je preko osamdeset posto Bosnjaka – muslimana za nezavisnost. Sta Vi smatrate dominantnim motivom ovakvog opredjeljenja? Da li je to strah od srpskog nacionalizma koji potencijalno prijeti Crnoj Gori ili procjena da bi nezavisna Crna Gora u najvecem dijelu ispunila njehove interese?

RASTODER: Tu ima vise faktora. Jedan od bitnih faktora je da je Pokret za evropsku Crnu Goru u sustini proizvod jednog gradjanskog koncepta, jednog demokratskog koncepta i prosta logika govori da treba ici tamo gdje postoje bar deklarativni predznaci neke demokraticnosti, jer je poznato da je svaka turbulentna situacija ili homogenizacija isla preko ledja ovog nacionalnog korpusa. Sa druge strane, to je izbor alternative. Ako uzmete dva pokreta i pogledajte ih i personalno i deklarativno to je cak i izbor zdravog razuma u najbanalnijem smislu receno i treci aspekt, koji ste Vi takodje naglasili, vrlo bitan, je da je to ipak znacajna manjina unutar Crne Gore koja ima svoje procjene i ima svoje zahtjeve u smislu demokratizacije, u smislu izgradnje multietnickog drustva saglasno nekim evropskim parametrima .I mislim da je u biti izvan ovih pitanja nesto sto se meni cini kao bitno. Ovaj sukob je, ne samo dva koncepta o drzavi, po meni je ovo sukob dva vrijednosna sistema. To sto je najveci dio Bosnjaka – muslimana izabrao upravo ovaj vrijednosni sistem koji i deklarativno i stvarno personifikuje nesto sto je objektivna gradjanska perspektiva Crne Gore za mene se cini potpuno logicnim, smislenim i ako hocete, pametnim izborom. S tim, ponavljam, da apsolutno nijesam pozvan da govorim u ime citavog korpusa. Prosto, pokusavam tumaciti neke cinjenice koje ste i vi ovdje spomenuli, a to je da je ubjedljivo najveci procjenat Bosnjaka – muslimana u svim socioloskim istrazivanjima iskazao svoje nedvosmisleno opredjeljenje za nezavisnu Crnu Goru.

RSE: Koliko je kod Bosnjaka – muslimana u Crnoj Gori jak uticaj Sandzackog nacionalnog vijeca Sulejmana Ugljanina, koji je eksplicitno protiv nezavisnosti, jer bi to, kako navode, znacilo cijepanje bosnjackog nacionalnog korpusa u dvije drzave?

RASTODER: Ono sto mi se cini da znam, to je da se uticaj tog Vijeca na prostorima Crne Gore skoro i ne osjeca. To Vijece je profilisano iz nekih politickih struktura koje su na neki nacin, prije svega, partijski profilisane unutar bosnjackih nacionalnih partija u srbijanskom dijelu Sandzaka i oni u Crnoj Gori nemaju neki poseban uticaj iskazan bar na nivou izbora i izbornih rezultata.

RSE: Ukoliko sam u pravu, jedina stranka koja je njima bliska mozda ima par odbornika u lokalnom rozajskom parlamentu

RASTODER: Ja nijesam siguran da su svi ti odbornici u toj nekoj prici, jer ta prica ima dva predznaka koji u najmanju ruku zahtijeva objasnjenja. Prvi predznak je da su to strukture koje su bile za nezavisnu Bosnu. Po toj logici najvece cijepanje tog nacionalnog bica je ustvari bila stvaranje nezavisne Bosne gdje zivi matica tog naroda. Sa druge strane, ova parola o cijepanju bosnjackog nacionalnog korpusa malo lici na ovu parolu “Svi Srbi u jednoj drzavi”, koji je opet proizvod nekih projekata koji su mnogo kostali ljude s ovih prostora i treca, cini mi se jako, jako bitna stvar je u tome sto ta projekcija o cijepanju bosnjackog nacionalnog korpusa pretpostavlja kulturno i ekonomsko i svako drugo jedinstvo prostora. Medjutim, je sam u jednom slicnom intervjuu ove vrste rekao, primjera radi, da je Almanah kao najuticajnija intelektualna grupacija u Crnoj Gori, gostovala u Sjedinjenim Americkim Drzavama, po svim drzavama Evrope, Bosne, bivse Jugoslavije, ali da nikada nije bila u Novom Pazaru. Pretpostavljam da je tu i odredjena disonantnost u shvatanju odredjenih, konkretnih problema, ali to je jedno od pitanja o kojima vredi razmisljati i raspravljati i cini mi se da je i svrha Pokreta na neki nacin da se odredjena pitanje maksimalno tolerantno rasprave i da se o njima na jedan zdrav i razuman nacin razmislja.

RSE: Iako se zvanicno nijesu prikljucili Pokretu, lideri Albanaca u Crnoj Gori jasno su podrzali nezavisnost, a i Hrvati u Crnoj Gori su, da kazemo, na istom fonu. Da li je multietnicki karakter podrske jedna od najvecih vrijednosti pokreta i znak da bi gradjanski koncept Crne Gore bio u osnovi nezavisne Crne Gore?

RASTODER: Iz svega onoga sto znamo je cinjenica da Crna Gora i ne moze biti drugacija drzava bez gradjanska drzava, jer je u nekom postojecem crnogorskom miljeu nemoguce napraviti koncept nacionalne drzave. I to je ta vrijednost, ta razlika izmedju dva pokreta. S jedne strane se nudi nesto sto je opste zajednistvo svih onih koji procjenjuju da bi u jednom demokratskom, multietnickom i multikonfesionalnom drustvu jednostavno bio otvoren prostor za sve i sa druge strane, jedan vrijednosni kriterijum po kojem bi, navodno, sama cinjenica da ste pripadnik ovog ili onog naroda po nekom automatizmu odredjivalo Vasu poziciju u odnosu na Crnu Goru. Cijenim da je ovo najveca vrijednost ovog Pokreta i to sto on ima podrsku manjinskih naroda je na neki nacin nesaglasnost sa nekim prethodno vec vidjenim situacijama, gdje su manjinski narodi najcesce igrali ulogu “jeza u trbuhu” domicilne drzave i, naravno, takvo svoje opredjeljenje na kraju iskazali na nacin koji se nije pokazao dobar za njih. Sa druge strane, ja shvatam kao dio neke folklorne nacional-romanticarske price da je neko protiv Crne Gore zato sto su za nju recimo Albanci i Hrvati, Bosnjaci, itd. Mislim da to nije argument koji je odrziv. Cini mi se da bi tu vrstu optimizma u tom smislu trebalo okrenuti sasvim drugacije, jer sta bi to znacilo kada bi manjinski narodi bili protiv Crne Gore. Da li bi ova grupacija koja profilise takve neke teorije bila za?

RSE: Vi znate da postoje komentari dijela prosrpske politicke elite u Crnoj Gori koji podrsku manjinskih naroda dozivljavaju kao hendikep, smatrajuci da je bez podrske pravoslavne vecine koncept nezavisnosti problematican. Stavise, svi se dobro sjecamo da je Bosnjacima – muslimanima prije par godina otvoreno prijeceno zbog te cinjenice da bi njihova podrska suverenistima bila odlucujuci faktor na referendumu?

RASTODER: Da, to je tacno, ali tu su razlicite koncepcije drzave. Dakle, koju hoce drzavu? Ako hoce drzavu pravoslavnu, taj vjerski faktor je bio dominantan negdje XVI, XVII ili XVIII vijeka, a ako hoce nacionalnu drzavu, onda to sa njihove pozicije moze biti samo nacionalna srpska drzava i to je sad malo protivurijecno i sa stanovista statistike i sa stanovista neke objektivne retorike. Ali ako hoce evropsku drzavu, sto kazu da hoce i u naslovu, onda je ta retorika ne samo retrogradna, nego je toliko anahrona da ja mislim da ona ne moze da istrpi bilo kakav ozbiljniji sud ili bilo kakvu provjeru. Radi se o vrijednosnom konceptu. S jedne strane, koncept gradjanske, multietnicke drzave, s druge strane, koncept koji otprilike kaze: “Ja sam Srbin. Ja sam protiv nezavisne Crne Gore”. Mislim da je to jedan dosta problematican stereotip, gdje bi neko bio za Crnu Goru zato sto je Crnogorac, za Crnu Goru zato sto je Bosnjak. Mislim da je ovo sansa da se, prije svega, razmijene argumenti, objektivni argumenti zasto sam ja recimo za, a neki moj oponent protiv nezavisno od necega sto je na kraju krajeva i emotivno nacionalno opredjeljenje. Tako da je ova prijetnja koja je upucivana manjinskim narodima, prije svega, pocivala na jednoj pretpostavci da unutar pravoslavne vecine ne postoji vecina za nezavisnu Crnu Goru, pa bi onda po toj logici neku pravagu odnijeli oni koji nijesu pravoslavna vecina. Ali, onda treba deklarativno reci: “Hajde da se o tom pitanju izjasni samo ta vecina”, a onda da vidimo kako ce savremeni svijet da prihvati taj zahtjev. Ne mozete logikom evropske retorike braniti rjesenja koja su toliko istorijski i politicki anahrona da ne mogu razmisljati o njima na racionalan nacin.

RSE: Kada ste pomenuli istoriju, vidite li gdje ima istorijske paralele sa trenutnom situacijom u Crnoj Gori?

RASTODER: Na zalost, ne vidim paralelu iz jednostavnog razloga sto mi nemamo nijedno demokratsko rjesenje ugradjeno u temelje bilo koje drzave. Tu treba shvatiti da je nas istorijski hendikep upravo u cinjenici da manje-vise nijedno rjesenje nije doneseno na demokratski nacin i ona su sva istorijski sporna. Istorijski je sporna i Podgoricka skupstina 1918., istorijski su sa stanovista demokraticnosti , zavisno s koje strane, sporne i odluke AVNOJ-a, a da ne govorim o referendumu koji je bio “91.-”92.godine, vise se i ne sjecam tacno. Prema tome, ovo je napor da Crna Gora prvi put iskoraci ka onome sto su demokratski standardi i da zaokruzi jedno od rjesenja na demokratski prihvatljiv nacin i ja mislim da bi tu apsolutno svi dobili i pristalice i oponenti i da u tom smislu treba raditi i postaviti tu vrstu standarda da to bude demokratsko rjesenje, bez obzira kakvo ce biti. I rjesenje u kojem nece biti pobjednika i porazenog.I ako bi sad neki slican istorijski primjer trazili u istoriji Crne Gore, bojim se da bi ga tesko nasli. Sa druge strane, retorika koja se upotrebljava u smislu istorijskih argumentacija moze biti ovakva ili onakva, problematicna ili manje problematicna, ali cini mi se da je ovo jedan ispit, prije svega, civilizacijske zrelosti trenutno drustva u Crnoj Gori.

RSE: Da li je po Vasem misljenju postignuta ta civilizacijska zrelost drustva u Crnoj Gori da moze da istrpi?

RASTODER: Pa, ima nekih najava. Recimo, mene objektivno raduju najave predsjednika Pokreta za evropsku Srbiju i Crnu Goru , vidi se da je covjek koji je dugo zivio u Svajcarskoj i koji poziva na taj demokratski kapacitet i mislim da je to jedna energija koju treba iskoristiti. Istina, drugo je pitanje da li je to reprezentativni uzorak te grupacije koja, na primjer, po socioloskim istrazivanjima, kao neke dominantne vrijednosti preferira neke licnosti koji su sinonimi konflikta, sukoba, zla i krvi u posljednjih petnaestak godina na ovim prostorima.U svakom slucaju moj licni stav je da to ne treba da bude drzava, ako ona nema istorijsku zrelost da postane demokratski i civilizacijski zrela drzava. To je proces kojem treba dati istorijsku sansu, a da li ce taj proces biti doveden do kraja ili ce biti odlozen je stvar necega sto je sustinski i dubinski proces sazrijevanja drustva i to niko pametan ne moze da previdja, ali zelim da Vas uvjerim da su ovo dominantna razmisljanja unutar onoga sto simbolizuje Pokret za nezavisnu Crnu Goru. Ispoljavanje jednog maksimalnog demokratskog kapacitata, tolerantnosti prema drugoj strani, afirmacija vrijednosti evropskog drustva i jedna normalna utakmica unutar koje cemo se nadmetati u okviru onoga sto je sustinski problem crnogorskog drustva. A sustinski problem crnogorskog drustva je po meni proces evropeizacije u svim segmentima. Od onoga sto je suocavanje sa prosloscu, od onoga sto je prljava ili cista tranzicija, manje prljava i cista, od onoga sto je privatizacija do onoga sto je evropska perspektiva ovih prostora.

Slavica Brajovic