Problem je u tome sto se istorija Crne Gore, bar od 16. vijeka, ne posmatra kao proces nastanka njenog subjektiviteta

Piše: Vera Gavrilovic

Istoricar i jedan od najistaknutijih predstavnika srpskog liberalizma pocetkom sedamdesetih, Latinka Perovic strogo se drzi uvjerenja da su politika i nauka jednako vazne i ozbiljne oblasti stvaralastva, ali da su im tehnologije razlicite . Iskustvo je cini nepovjerljivom, istorijsko znanje opreznom. Poznata istoricarka specijalno za “Agoru” govori o oblikovanju politicke scene Crne Gore i Srbije u neposrednoj buducnosti.

• Crna Gora je imala svoju drzavu i suverenitet. Danas je u zajednici sa Srbijom. Kako vidite njen polozaj u drzavnoj zajednici i ucesce u procesu evropske integracije?

– Crna Gora, valjda, i danas ima drzavu i suverenitet. To je sustina iz koje proizlazi i sve ostalo: karakter drzavne zajednice Srbije i Crne Gore i nacin ukljucivanja u proces evropske integracije. Problem je u tome sto se istorija Crne Gore, bar od 16, vijeka, ne posmatra kao proces nastanka njenog subjektiviteta. Unutrasnjom centralizacijom, ona savladjuje plemensku podijeljenost da bi sacuvala autonomiju koju ugrozava Turska, i upravo na taj nacin postaje vazan cinilac u kombinacijama velikih sila. Na posredan nacin, njenu nezavisnost priznala je Medjunarodna komisija koja je imala zadatak da odredi granica izmedju Turske i Crne Gore. Na neposredan nacin, Berlinski kongres 1878. godine.

Teznje za ocuvanjem subjektiviteta Crne Gore postojale su i poslije Prvog svjetskog rata, a za Republiku Crnu Goru, kao izraz toga subjektiviteta, u Drugom svjetskom ratu placena je visoka cijena. U drzavnom subjektivitetu Crne Gore sublimirana je njena istorija. Zato i danas upravo na pitanju drzavna zajednica ili zajednica drzava i dolazi kako do unutrasnjih podjela u Crnoj Gori, tako i do njenih sporova sa drugima. Sa Srbijom prije svega, ali i ne samo sa njom.
Sustina je prilicno jednostavna. Ako bi Crna Gora u zajednici sa Srbijom izgubila drzavni subjektivitet, Evropska unija, bez obzira na relativizaciju drzavnih granica i vaznost ljudskih prava, taj gubitak ne bi mogla da joj kompenzira. U tom smislu, izmedju Crne Gore i svih ostalih republika bivse Jugoslavije nema nikakve razlike. U pitanju je princip, a on je jednak za sve. To znaci i za Srbiju. Ako bi u njoj prevladala koncepcija centralisticke i unitarne drzave, ona bi, kao sto je uostalom i u sedamdesetogodisnjoj istoriji Jugoslavije, perpetuirala centrifugalne tendencije. U tom slucaju, Srbija bi, i dalje, glavnu energiju morala da trosi na suzbijanje separatizma i jacanje odbranbenih mehanizama, odnosno vojske. To znaci da – bez obzira na deklaracije, zelje, pa i stvarne namjere politicara – objektivno ne bi mogla da ucestvuje u procesu evropske integracije koja uspostavlja sasvim drugacije prioritete.

Evropska integracija je cilj. Nema nikakvih garancija da ce se do tog cilja i stici. Ali, svaka zemlja koja izabere da ostane po strani, u sustini duboko revolucionarnog, procesa koji ka tom cilju vodi, i to tako sto ce se od njega braniti dogmatskim insistiranjem na istrosenim socijalnim i nacionalnim projektima, unaprijed je osudjena da bude gubitnik. Cekajuci da proces evropske integracije dozivi neuspjeh, ona ostaje lisena za iskustvo koje donosi samo ucesce u tom istorijskom procesu.

Nakon svega, i u Srbiji sazrijeva saznanje u pomenutom pravcu. Dobar znak za to je ishod posljednjih predsjednickih izbora. Naravno, ne zavisi sve od jedne licnosti. Ali, Zoran DJindjic je, s razlogom, upozoravao na jedan raskorak i poslije oktobra 2000. godine: vece teznje za promjenama i u slabom srpskom drustvu i manja spremnost politicke strukture da promjene sprovodi. Odnosno, nepostojanje politickog konsenzusa ne samo oko evropske integracije kao cilja, nego i sredstava, uslova i cijene koje taj cilj podrazumijeva. To i dalje ostaje kljucno pitanje.

Srbiji je potrebna stabilnost, ali ona dugorocno nije moguca bez diskontinuiteta sa politikom koja je odredila neposrednu proslost. Drugim rijecima, bez konsenzusa na politici koja bi stvorila institucionalni prostor za pravno, politicko i moralno prevazilazenje kompromitovane proslosti. Srbiji je potrebna nova politika. To znaci i nova politicka generacija.

• Smatrate li da je najbojli put u Evropu samostalni ulazak drzava clanica sa pojedinacnim karakteristikama i nasledjem: kultura, nauka, ekonomski zivot. Koliko smo od svega toga daleko?

– Glavni argumenti protiv evropske integracije zasnivaju se na opasnosti koje ona predstavlja za nacionalne, kako Vi kazete, karakteristike i nasljedje. Implicitno, medju tim posebnostima nema onih koje bi valjalo i odbaciti, sve su pozitivne. Volens-nolens, to znaci da se treba zatvoriti prema svakom procesu koji bi ih mogao dovesti u pitanje. Jer, ako je ugrozena supstanca, samo bice i duh nacije, sve se mora odloziti: razvoj privrede, unapredjenje sistema skolovanja, lijecenja, sudjenja…

Ali, sta je od onih supstancijalnih karakteristika po kojima se jedan narod prepoznaje medju drugima stvarno ugrozeno? Jezik, kulturna bastina, istorijsko pamcenje? Kako je to moguce ocuvati i razviti u uslovima primitivne proizvodnje, animalizirajuceg siromastva, nedostatka komunikacija i uporedjivanja?

Osim toga, sta Srbija donosi Evropi? Mi volimo da se pozivamo na ruski narod, ali ne i na to da su se njegovi veliki ljudi, od Cadajeva do Saharova, postavljali bas to pitanje Rusiji, koja je velika zemlja. Platili su visoku cijenu: prvi je proglasen umobolnim, drugi je poslan u progonstvo.

• Sta zajednicka drzava Srbije i Crne Gore donijela clanicama. Da li je drzavno jedinstvo jedini nacin da dva naroda zive u nekoj vrsti saveza?

– Odnose u politici, a narocito nacionalne odnose, jos uvijek odredjuju emocije, a ne interesi i racunica. Tako se, na primjer, govori o tome da su Crna Gora i Srbija istorijski upucene jedna na drugu. To uopste nije sporno, i to generalno: svi narodi su upuceni jedni na druge, jer se svijet smanjio. Ali, ako ta uzajamnost treba da se realizuje kroz forme, koje nisu ni ekonomski ni politicki efikasne, onda i ona sama postaje mit, ili puki instrument vladanja i hegemonije. I opet iskustvo iz bivse Jugoslavije: profani cisti racuni bili su osnov stvarne uzajamnosti na prosirenom trzistu roba, ljudi i ideja.

• Djelo “Ljudi, dogadjaji i knjige” sadrzi vise tekstova u kojima analizirate dogadjaje u Srbiji i nastojite da utvrdite promasaje i odgovornost u zemlji. Cuvali ste se, kako ste rekli dnevno politickog angazovanja koji je prekinut davne 1972. godine. Nijeste mogli ostati ravnodusni savremenik?

– Srbija je gotovo dva vijeka zaokupljena drzavnim pitanjem. Nijedna od realnih drzava u kojima je srpski narod zivio tokom dva vijeka nije predstavljala zadovoljenje teznji njenih intelektualnih elita. Ujedinjenje srpskog naroda u jednu drzavu podrazumijevalo je teritorijalnu ekspanziju i ratove. Ta orijentacija je, sasvim razumljivo, u drugi plan stavljala kulturno jedinstvo srpskog naroda, koje je neostvarivo bez razvijenog drustva. Stvorio se mentalitet koji je u biti totalitaran. Jer, svaki zadati cilj, etnicka drzava kao i besklasno drustvo, uklanja s puta sve sto ka njemu vodi: socijalne i etnicke razlike, politicku konkurenciju, nadmetanje ideja. Zahtijeva takvu koncentraciju snaga koja u pojedinim etapama, takoreci, zaustavlja disanje. Ne postaviti pitanje odakle pojave koje se protive cak i zdravom razumu, znacilo bi prihvatiti jedno mentalno stanje kao sudbinu. Mislim kao i Stanko Lasic da – “Etika jaca sebe u pitanjima”. Ne mozemo ih postavljati drugima, a da ih ne postavimo i sebi. U tom smislu, nisam moralno ravnodusna.

Impuls dolazi spolja

– Koliko je Balkan udaljen od demokratskih standarda? Sta balkanskim narodima daje sansu? – Postoje razliciti modeli demokratije, shodno tome i razliciti standardi. Uvijek me zadivljuju uceni ljudi koji se zeste zbog toga sto juznoslovenski narodi nisu imali gradjansku revoluciju, kao i oni koji smatraju da je komunizam tu dosao na sovjetskim tekovinama i unistio gradjansko drustvo. Na Balkanu, konkretno u Srbiji, postoje i u 19. vijeku ljudi koji imaju jasne pojmove o liberalnoj demokratiji i nastoje da je ukorijene. Ali, rijec je o agrarnom narodu, bez gradjanstva, sa snaznom socijalnom i nacionalnom ideologijom kao integrisucim ciniocem. Tvorac drzave je narod, sto socijalno znaci seljastvo: drzava je narodna, zasnovana na narodnoj samoupravi, vezivno tkivo je narodna partija, demokratija je narodna. To je Volksgeminshaft, narodna zajednica, u kojoj je autoritarni tip vladavine zakonit. Mi smo cesto bijesni na svoju istoriju. Spremni smo da okrivljujemo svoje prethodnike, cak i da ih karikiramo. U stvari, mi cemo, kao njihovi slabi imitatori, proslost ponavljati unedogled ako ne ulozimo napor da tu proslost razumijemo. Treba biti otvoren. Glavni generator promjena kroz koje prolaze balkanski narodi na kraju 20. vijeka nije u njima. Impuls zaista dolazi spolja, iz epohalnih i nemilosrdnih promjena kroz koje prolazi svijet. To balkanskim narodima daje sansu, ali ih i ogoljuje: otkriva njihovu zaostalost, mali potencijal, stvarni stepen slobode. U Duhu zakona Monteskje govori o istorijskim vremenima kad “poslije potopa i poplava izidjose iz zemlje naoruzani ljudi i pocese medju sobom da se ubijaju”.

Na razmedji tradicionalnog i modernog

• Mnoge nacije propadnu prije nego sto postanu svjesne svojih gresaka – misao francuskog istoricara Aleksisa Tokvila, citirali ste u Vasem radu. Slazete li se da su pobjedu u stalnom sukobu modernizacije i antimodernizacije, zatvorenog i otvorenog drustva, uvijek odnosile regresivne snage? – Aleksis Tokvil je citiran u jednom radu koji je, 1996. godine, objavljen u knjizi Srpska strana rata. Cini mi se vaznim kontekst. Pocetkom devedesetih godina okupila se jedna intelektualna zajednica koja je pokusala da prije svega sebi objasni sta se zapravo dogadja. Rezultati tog trogidisnjeg traganja za odgovorom sabrani su u pomenutoj knjizi. Mene je, i tada kao i sada, zaokupljao istorijski proces koji se manifestovao u nasilju i zlocinima, u varvarizaciji drustva. Zasto je Srbija na izazove kraja 20. vijeka odgovorila vracanjem u 19. vijek s ciljem da ga stvaranjem etnicke drzave silom najzad i dovrsi? Zasto je, zazmurivsi, usla u jedan strasan inzenjering i jos uvijek se ne usudjuje da otvori oci? Sva drustva, pa i srpsko drustvo, karakterise paralelizam patrijarhalnosti i modernosti: Stojan Novakovic biljezi kako je knez Mihailo bio toga svjestan i da se zato uvijek i ponasao “ne samo kao pravi srpski domacin, nego i kao pravi evropski gospodar”. Napetost koja postoji izmedju patrijarhalnosti modernosti je produktivna. Ali, samo pod uslovom da patrijarhalnost znaci ne-modernost, a ne i anti-modernost. Kriterij za njihovo razlikovanje je upravo njihov razlicit odnos prema globalnom istorijskom procesu, prema onome sto se uvijek nazivalo duhom vremena. Ne-modernost je nastojanje da se upravo s obzirom na duh vremena ocuva i patrijarhalnost. Anti-modernost je organizovan otpor duhu vremena. On podrazumijeva totalnu homogenizaciju, kojoj su sukobi i proizvodnja neprijatelja neophodni.

Agora/Pobjeda